Để giữ phần lớn tiếng Anh con có được sau một chuyến học ở nước ngoài, ba tháng đầu sau khi về là quan trọng nhất, và việc cần làm không phải là học thêm thật nhiều mà là để con tiếp tục nghe hiểu và nói tiếng Anh đều đặn mỗi ngày, ở mức vừa sức. Một lịch đơn giản chia bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn ba tuần, đủ để biến những gì con quen ở nước ngoài thành nếp ở nhà.
Kế hoạch dưới đây dành cho học sinh 8–17 tuổi vừa học tiếng Anh vài tuần ở nước ngoài, áp được cả khi phụ huynh không nói tiếng Anh. Thời lượng gợi ý là khung mềm; điều chỉnh theo lịch học ở trường và tính cách con là bình thường, miễn là giữ được tính đều đặn.
Vì sao ba tháng đầu quan trọng hơn cả
Nghiên cứu về trí nhớ từ thời Hermann Ebbinghaus cuối thế kỷ 19 đã cho thấy điều mà nhiều phụ huynh tự quan sát được: phần quên nhiều nhất diễn ra sớm, sau đó chậm dần. Với ngôn ngữ, phần dễ nhạt trước là tốc độ: tốc độ nghe kịp, tốc độ tìm ra từ khi nói. Vốn hiểu biết về ngôn ngữ thì bền hơn nhiều. Vì thế, sau vài tháng không dùng, nhiều em vẫn hiểu nhưng nói chậm và ngập ngừng hơn hẳn lúc mới về.
Thứ con có được ở nước ngoài phần lớn là sự quen thuộc với tiếng Anh nói ở tốc độ thật và phản xạ phải nói để xoay xở. Môi trường ở nhà không đòi hỏi những phản xạ đó, nên nếu không có gì thay thế, chúng nhạt dần. Kế hoạch giữ tiếng nhắm đúng vào hai thứ này: giữ lượng nghe hiểu ở tốc độ thật và giữ những dịp phải nói.
Ba tháng cũng thường đủ để một hoạt động thành thói quen, nếu được làm gần như mỗi ngày: nghiên cứu về hình thành thói quen của Phillippa Lally và cộng sự ở University College London, công bố năm 2010, ghi nhận người tham gia cần trung bình hơn hai tháng, với chênh lệch lớn giữa từng người. Sau đó, việc giữ tiếng nhẹ hơn nhiều vì không cần nhắc. Đây là lý do kế hoạch dồn công sức vào ba tháng đầu và sau đó chuyển sang chế độ duy trì.
Lịch bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn ba tuần
Bảng dưới là khung gợi ý. Mỗi giai đoạn có một mục tiêu chính; thời lượng tính cho một ngày học bình thường ở trường.
| Giai đoạn | Mục tiêu chính | Việc gợi ý mỗi ngày | Dấu hiệu đi đúng hướng |
|---|---|---|---|
| Tuần 1–3: hạ cánh | Không để đứt mạch nghe | Nghe 20–30 phút nội dung con thích bằng tiếng Anh; kể cho người nhà nghe một chuyện ở nước ngoài, có thể bằng tiếng Việt kèm từ tiếng Anh | Con tự mở nội dung tiếng Anh mà không cần nhắc |
| Tuần 4–6: định nếp | Gắn tiếng Anh vào giờ cố định | Giữ giờ nghe; thêm 15 phút đọc sách vừa sức; hai buổi một tuần nói chuyện với người nói tiếng Anh | Có giờ tiếng Anh cố định trong ngày, ít bị bỏ |
| Tuần 7–9: thêm đầu ra | Giữ phản xạ nói và bắt đầu viết | Ghi âm một phút nói mỗi ngày theo chủ đề; viết vài câu nhật ký; đổi bớt nghe thụ động sang nghe rồi kể lại | Bản ghi âm dài hơn, ít ngừng hơn tuần đầu |
| Tuần 10–12: đo lại và chọn hướng | Biết phần nào giữ được, phần nào nhạt | Ghi âm lại đề nói đã dùng trước chuyến đi; làm lại bài kiểm tra có thang điểm; chọn hướng học dài hạn | Có kết quả so với trước chuyến đi và kế hoạch cho học kỳ sau |
Với trẻ 8–10 tuổi, có thể giảm một nửa thời lượng và thay đọc sách bằng nghe truyện có tranh. Với học sinh 14–17 tuổi đang học nặng ở trường, giữ giờ nghe là ưu tiên số một vì có thể làm lúc đi đường hay trước khi ngủ.
Chọn nội dung nghe sao cho con chịu nghe
Theo sở thích, không theo giáo trình. Ở tuổi này, thứ con nghe đều đặn được là thứ con thấy hay: kênh về bóng đá, nấu ăn, trò chơi, khoa học, truyện. Nội dung "học tiếng Anh" thường bị bỏ sau một tuần. Thời gian nghe nội dung con thích có giá trị hơn thời gian nghe bài học con chán.
Vừa sức, hơi khó một chút. Con nên hiểu được phần lớn mà không cần dừng lại tra. Nếu phải dừng mỗi câu, nội dung quá khó; nếu hiểu hết không cần cố, có thể khó lên một chút. Đây là tinh thần của giả thuyết đầu vào hiểu được mà Stephen Krashen đưa ra, áp dụng thực tế.
Có phụ đề tiếng Anh thay vì tiếng Việt. Phụ đề cùng ngôn ngữ giúp con nối âm với chữ, đặc biệt với từ nghe được mà chưa biết viết. Phụ đề tiếng Việt khiến mắt đọc tiếng Việt và tai bỏ qua tiếng Anh.
Giữ một phần giọng con đã quen. Nếu con vừa học ở nơi có giọng nhất định, cho con nghe một phần nội dung bằng giọng đó giúp giữ cảm giác quen thuộc, phần còn lại có thể đa dạng giọng để tai linh hoạt.
Những trở ngại hay gặp ở mấy tuần đầu về nước
Lệch giờ và mệt. Tuần đầu con có thể ngủ ngày, thức đêm, ít hứng thú với mọi thứ. Đây không phải lúc đặt yêu cầu; giữ giờ nghe nhẹ nhàng là đủ, việc khác chờ con ổn định giấc ngủ.
Sốc ngược. Nhiều em thấy hụt hẫng khi về: nhớ bạn, nhớ nhịp sống bên kia, thấy mọi thứ ở nhà nhàm. Các nhà nghiên cứu như John và Jeanne Gullahorn năm 1963 đã mô tả hiện tượng này khi mở rộng đường cong thích nghi văn hoá thành hình chữ W, gồm cả giai đoạn trở về. Cho con kể về chuyến đi, xem lại ảnh, giữ liên lạc với bạn ở mức an toàn giúp con chuyển tiếp dễ hơn.
Năm học mới ập đến. Nếu chuyến đi rơi vào cuối hè, con về là vào ngay năm học, bài vở dồn. Kế hoạch giữ tiếng lúc này phải nhỏ hơn dự định, chọn những việc gắn được vào thời gian sẵn có như đi đường, ăn sáng.
Ngại nói tiếng Anh trước bạn. Một số em về lớp ngại dùng tiếng Anh tự nhiên vì sợ bị trêu là làm màu. Đừng ép con thể hiện trước bạn bè; giữ các dịp nói ở môi trường an toàn như buổi trực tuyến hay lớp nói nhỏ.
Điều chỉnh thời lượng theo tuổi và lịch học
Con số hai mươi đến ba mươi phút nghe mỗi ngày trong bảng là mức trung bình cho học sinh cấp hai. Trẻ 8–10 tuổi thường tập trung tốt trong những đoạn ngắn hơn, nên chia thành hai lần mười phút, một lần buổi sáng, một lần trước giờ ngủ, sẽ dễ giữ hơn một lần dài. Thiếu niên 14–17 tuổi tự chủ hơn, có thể nghe lâu hơn nếu nội dung đúng sở thích, nhưng lịch học dày làm thời gian rảnh ít và thất thường.
Cách tính hợp lý là bắt đầu từ thời gian thật con có, không từ con số lý tưởng. Liệt kê những khoảng trống cố định trong ngày: thời gian đi xe đến trường, giờ ăn sáng, mười phút trước khi ngủ. Gắn việc nghe vào những khoảng đó dễ hơn tạo thêm một giờ mới. Cuối tuần có thể dành một khoảng dài hơn cho một bộ phim hay một buổi nói chuyện trực tuyến.
Mùa thi ở trường, giảm thời lượng nhưng đừng cắt hẳn. Mười phút nghe mỗi ngày trong tuần thi vẫn giữ được mạch, còn một tuần bỏ hẳn thường kéo theo nhiều tuần khó bắt đầu lại.
Tạo dịp nói khi trong nhà không ai nói tiếng Anh
Đây là phần khó nhất ở Việt Nam, và là phần nhạt nhanh nhất nếu bỏ. Cách đơn giản nhất là một lớp nói nhỏ hoặc một giáo viên dạy trực tuyến một kèm một vài buổi mỗi tuần, ưu tiên buổi trò chuyện thật về chủ đề con quan tâm hơn là buổi học ngữ pháp. Nếu con đã quý một giáo viên ở trường bên kia, hỏi xem trường có lớp trực tuyến không; giữ được người quen giúp con dễ mở lời.
Không có người nói cùng, con vẫn tự tạo đầu ra được: ghi âm một phút kể về một việc trong ngày, hoặc giải thích lại cho em nhỏ một video vừa xem, bằng tiếng Anh. Ghi âm có thêm lợi ích là con tự nghe lại được, và bản ghi trở thành tư liệu cho lần đo tiến bộ ở tuần thứ mười.
Giữ liên lạc với bạn quốc tế quen trong chuyến đi là động lực tốt, nhưng với trẻ vị thành niên cần đi kèm vài quy tắc an toàn trực tuyến: phụ huynh biết con nói chuyện với ai và qua ứng dụng nào, con không chia sẻ địa chỉ, trường học, ảnh riêng tư, và gọi video diễn ra ở không gian chung trong nhà. Với trẻ dưới 13 tuổi, kiểm tra độ tuổi tối thiểu của từng ứng dụng trước khi để con dùng.
Vai trò của phụ huynh không giỏi tiếng Anh
Phụ huynh không cần nói được tiếng Anh để kế hoạch chạy tốt. Những việc dưới đây chỉ cần sự quan tâm và nhất quán:
- Giữ giờ. Đặt giờ tiếng Anh vào một chỗ cố định trong ngày và bảo vệ nó như giờ ăn tối, không để bị lấn bởi việc khác.
- Hỏi bằng tiếng Việt về nội dung tiếng Anh. "Hôm nay con nghe về chuyện gì?" khiến con phải nhớ và kể lại, là một cách luyện hiểu thật.
- Làm người nghe cho bản ghi âm. Nghe cùng con, khen chỗ con nói trôi, hỏi con nói về điều gì. Không cần sửa lỗi.
- Không biến giờ tiếng Anh thành giờ phạt. Không dùng "không nghe tiếng Anh thì không được chơi" làm điều kiện. Tiếng Anh nên gắn với thứ con thích, không gắn với hình phạt.
- Để ý dấu hiệu chán. Khi con bắt đầu bỏ giờ nghe nhiều ngày liền, đổi nội dung trước khi trách con.
- Ghi lại. Một tờ lịch dán tủ lạnh, con tự đánh dấu ngày đã làm, giúp cả nhà thấy được nếp đang giữ đến đâu.
Sau tuần 12: chuyển sang chế độ duy trì
Kết thúc giai đoạn bốn, gia đình đã có hai thứ: một nếp tiếng Anh hằng ngày và một kết quả so với trước chuyến đi. Từ đây có ba hướng, chọn tuỳ theo kết quả và kế hoạch của con.
Nếu kết quả cho thấy con giữ được phần lớn và nếp đã vững, có thể giảm xuống mức duy trì: giữ giờ nghe đọc mỗi ngày, một buổi nói mỗi tuần, đo lại sau ba tháng. Nếu kết quả cho thấy nghe nói giữ được nhưng đọc viết đi sau rõ rệt, chuyển trọng tâm sang đọc nhiều và viết có người sửa, có thể qua một lớp ở trung tâm xếp theo trình độ. Nếu con định thi một chứng chỉ trong năm, đây là lúc lên kế hoạch cụ thể cho việc đó.
Dù chọn hướng nào, đừng để nếp hằng ngày đứt hẳn. Một khoảng nghỉ dài vài tháng sau khi đã giữ được ba tháng vẫn làm mất phần tốc độ con có được. Mười lăm phút mỗi ngày trong cả năm học giữ được nhiều hơn những đợt học dồn rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Con đang học thêm tiếng Anh ở trung tâm thì có cần kế hoạch này không?
Lớp ở trung tâm thường vài giờ mỗi tuần và chú trọng ngữ pháp, kỹ năng thi. Kế hoạch giữ tiếng nhắm vào việc nghe nói hằng ngày, thứ mà lớp vài buổi một tuần ít cho. Hai thứ bổ sung nhau; nếu thời gian ít, giữ phần nghe hằng ngày trước.
Con chỉ thích xem phim hoạt hình bằng tiếng Anh, như vậy có đủ không?
Với trẻ 8–10 tuổi, phim hoạt hình là nguồn nghe tốt nếu con hiểu được phần lớn. Với thiếu niên, nên thêm dần nội dung có lời nói tự nhiên hơn như phim tài liệu ngắn, bài nói chuyện, kênh về sở thích. Quan trọng là con có nghe đều và hiểu được, không phải thể loại.
Có nên cấm con nói tiếng Việt trong giờ tiếng Anh ở nhà không?
Không cần cấm. Ở nhà, ép chỉ nói tiếng Anh khi người nghe không hiểu sẽ thành áp lực vô nghĩa. Tốt hơn là có những khoảng ngắn con chủ động nói tiếng Anh, như khi ghi âm hay khi buổi nói trực tuyến, còn lại để con kể chuyện bằng tiếng Việt cũng được.
Nếu con bỏ dở kế hoạch giữa chừng thì nên làm gì?
Bắt đầu lại ở giai đoạn vừa bỏ, không cần làm lại từ đầu, và xem lý do bỏ là gì: nội dung chán, giờ không hợp, hay quá nhiều việc khác. Sửa đúng lý do quan trọng hơn ép con theo lịch cũ. Giữ được mười phút mỗi ngày vẫn tốt hơn bỏ hẳn.
Học sinh lớp 12 đang ôn thi có nên giữ kế hoạch này không?
Có thể giảm xuống mức tối thiểu: nghe mười lăm đến hai mươi phút mỗi ngày lúc đi đường hoặc trước khi ngủ. Phần nghe giữ được cũng có ích cho bài thi tiếng Anh ở trường. Phần nói và viết có thể tạm gác, quay lại sau kỳ thi.
Bao lâu thì con quên hết nếu không làm gì?
Hiếm khi quên hết. Nghiên cứu về sự mai một ngôn ngữ cho thấy phần hiểu thường còn lại khá lâu, phần nhạt nhanh là tốc độ và độ trôi chảy khi nói. Mức độ phụ thuộc vào trình độ lúc về và tuổi của con; trẻ nhỏ thường nhạt nhanh hơn thiếu niên.