Sau một khoá tiếng Trung ngắn hạn, phần nhạt nhanh nhất thường là khả năng viết tay chữ Hán và độ chuẩn thanh điệu khi nói; khả năng nghe hiểu và nhận mặt chữ bền hơn. Vì vậy, kế hoạch giữ tiếng Trung khác giữ tiếng Anh ở chỗ cần một lịch ôn chữ có hệ thống, chứ không chỉ nghe và nói.
Người Việt có một lợi thế riêng là kho từ Hán Việt, giúp nhận ra nghĩa của nhiều từ, nhưng lợi thế đó không thay được việc ôn âm đọc và mặt chữ. Bài này chỉ ra phần nào của tiếng Trung cần giữ trước, cách ôn chữ Hán theo nguyên tắc lặp lại cách quãng, cách giữ thanh điệu khi không có ai sửa, và cách gắn những việc đó vào lịch học ở Việt Nam.
Phần nào của tiếng Trung nhạt nhanh, phần nào bền
Tiếng Trung có hai lớp người học tiếng Anh không gặp: chữ viết không ghi âm và thanh điệu mang nghĩa. Hai lớp này phản ứng khác nhau khi ngừng học.
| Mảng | Xu hướng khi ít dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Viết tay chữ Hán từ trí nhớ | Nhạt rất nhanh | Phải tự gọi ra từng nét, không có gợi ý; ngay người bản ngữ quen gõ máy cũng hay quên mặt chữ khi cầm bút |
| Nhận mặt chữ khi đọc | Bền hơn viết tay nhiều | Nhận ra dễ hơn tự viết; chữ gặp nhiều lần càng bền |
| Thanh điệu khi nói | Dễ lệch dần | Không ai sửa thì thanh điệu trôi về những thói quen dễ, như lẫn thanh hai và thanh ba |
| Nghe hiểu | Khá bền với nội dung quen, giảm với tốc độ nhanh | Giống tiếng Anh: tốc độ xử lý nhạt trước |
| Từ vựng gần với Hán Việt | Bền, dễ lấy lại | Nghĩa có chỗ dựa trong tiếng Việt, chỉ cần ôn âm đọc |
| Từ vựng thuần khẩu ngữ | Nhạt nhanh hơn | Không có chỗ dựa trong tiếng Việt, phải nhớ hoàn toàn mới |
Bảng cho thấy phải chọn thứ tự ưu tiên. Với học sinh học tiếng Trung như ngoại ngữ thứ hai sau một khoá ngắn, nhận mặt chữ và thanh điệu đáng được giữ trước; viết tay có thể giữ ở mức vừa phải, trừ khi con học tiếng Trung ở trường và có bài kiểm tra viết.
Viết tay hay gõ pinyin: chọn mức nào cho con
Nhận mặt chữ là nền. Đọc được là điều kiện để con tự học tiếp: đọc truyện, đọc phụ đề, nhắn tin. Mỗi chữ nhận ra được là một chữ con dùng được ngay cả khi không viết được. Nếu thời gian ít, ưu tiên ôn nhận mặt chữ trước.
Gõ pinyin giữ được chữ ở mức chọn đúng. Khi gõ pinyin, máy đưa ra nhiều chữ đồng âm và con phải chọn chữ đúng. Việc chọn này luyện khả năng phân biệt mặt chữ, nhẹ hơn viết tay nhưng không phải con số không. Nhắn tin bằng tiếng Trung với bạn quen trong chuyến đi là cách luyện tự nhiên, miễn là đi kèm quy tắc an toàn trực tuyến cho trẻ vị thành niên.
Viết tay vẫn có giá trị riêng. Viết tay giúp nhớ cấu tạo chữ, các bộ thủ và thứ tự nét, và giúp phân biệt những chữ gần giống nhau. Với trẻ 8–12 tuổi đang học chữ, viết tay vừa phải mỗi tuần giữ được nền này. Không cần chép mỗi chữ hàng chục lần; viết vài lần từ trí nhớ, kiểm tra lại, có ích hơn chép nhìn.
Chọn theo kế hoạch của con. Học sinh học tiếng Trung chính thức ở trường hoặc định thi chứng chỉ có phần viết cần giữ viết tay nhiều hơn. Học sinh học để giao tiếp và đọc có thể nghiêng về nhận mặt chữ và gõ. Chọn một mức và giữ đều quan trọng hơn chọn mức cao rồi bỏ.
Ôn chữ Hán theo nguyên tắc lặp lại cách quãng
Hiệu ứng giãn cách, tức ôn rải ra nhiều lần cách quãng thay vì dồn một lần, là một trong những kết quả vững nhất của tâm lý học trí nhớ. Một phân tích tổng hợp năm 2006 của Nicholas Cepeda và cộng sự trên Psychological Bulletin, gom hàng trăm thí nghiệm, cho thấy ôn giãn cách giữ được lâu hơn ôn dồn. Áp vào chữ Hán, có thể làm như sau:
- Gom danh sách chữ con đã học trong khoá: từ giáo trình, vở ghi, bài kiểm tra. Đây là kho cần giữ, không cần thêm chữ mới ngay.
- Làm thẻ ôn, giấy hoặc ứng dụng thẻ ghi nhớ có chế độ lặp cách quãng. Mặt trước là chữ, mặt sau là pinyin, nghĩa và một câu ví dụ con đã gặp.
- Ôn ít mà đều, mười đến mười lăm phút mỗi ngày. Chữ nhớ được thì lần ôn sau cách xa hơn; chữ quên thì quay lại sớm.
- Ôn chủ động: nhìn chữ, tự nói âm đọc và nghĩa trước khi lật thẻ. Tự gọi ra có tác dụng hơn nhìn đáp án, theo kết quả về hiệu ứng kiểm tra trong nghiên cứu trí nhớ.
- Thêm chữ mới chậm, chỉ sau khi phần lớn kho cũ đã ôn đều vài tuần. Thêm quá nhanh làm lượng ôn mỗi ngày phình ra và con bỏ.
Ứng dụng lặp cách quãng tiện vì tự tính lịch ôn, nhưng thẻ giấy chia vào vài hộp theo mức nhớ cũng làm được việc tương tự. Quan trọng là đều đặn, không phải công cụ.
Giữ thanh điệu khi không có ai sửa
Ở trường bên kia, giáo viên sửa thanh điệu mỗi ngày; về nhà, nếu không ai sửa, thanh điệu của con trôi dần mà con không nhận ra. Người Việt có lợi thế là đã quen ngôn ngữ có thanh, nhưng chính sự quen này có thể kéo thanh tiếng Trung về gần thanh tiếng Việt, chẳng hạn thanh ba của tiếng Phổ thông bị nói giống thanh hỏi.
Cách tự sửa hiệu quả nhất là nghe nhại: nghe một câu ngắn của người bản ngữ, dừng, nói lại đúng như vậy, ghi âm, rồi nghe hai bản cạnh nhau. Chọn những câu ngắn trong bài học cũ hoặc trong đoạn phim con thích. Mỗi ngày năm đến mười câu là đủ. Ôn theo cặp hai âm tiết, như những từ hai chữ mang đủ tổ hợp thanh, giúp con giữ được cách các thanh đổi khi đứng cạnh nhau, ví dụ hiện tượng biến điệu khi hai thanh ba đi liền.
Nếu được, một buổi nói trực tuyến mỗi tuần với giáo viên có chuyên môn, yêu cầu giáo viên chú ý sửa thanh, giữ được nhiều hơn mọi bài tự luyện. Nếu con học ở Đài Loan rồi về nghe tài liệu của đại lục hoặc ngược lại, sẽ thấy một số từ đọc khác thanh; đó là khác biệt chuẩn mực giữa hai nơi, nên chọn theo chuẩn con đã học và giữ nhất quán.
Nghe và đọc tiếng Trung ở nhà
Ngoài ôn chữ và thanh điệu, con cần lượng nghe đọc đủ để ngôn ngữ còn sống. Một số nguồn và cách dùng:
- Truyện đọc phân cấp tiếng Trung. Có những bộ truyện viết theo số lượng chữ giới hạn, có pinyin hoặc không, dành cho người học. Chọn mức mà con đọc được phần lớn chữ mà không cần tra.
- Phim hoạt hình và chương trình thiếu nhi cho trẻ 8–12 tuổi, có phụ đề chữ Hán. Phụ đề chữ Hán giúp ôn mặt chữ trong lúc nghe.
- Kênh về sở thích cho thiếu niên: ẩm thực, thể thao, trò chơi, du lịch bằng tiếng Trung. Nghe nội dung con thích bền hơn nghe bài học.
- Bài hát giúp nhớ từ và nhịp câu, nhưng lưu ý trong bài hát thanh điệu thường bị giai điệu che, nên không dùng để luyện thanh.
- Giữ nhất quán hệ chữ. Nếu con học phồn thể ở Đài Loan, chọn tài liệu phồn thể; học giản thể ở đại lục hay Singapore thì chọn giản thể. Trộn hai hệ khi nền còn mỏng dễ gây rối.
Thời lượng gợi ý: mười lăm đến hai mươi phút nghe hoặc đọc mỗi ngày, cộng với mười phút ôn thẻ chữ. Với tiếng Trung, phần ôn chữ không bỏ được, vì chữ không tự giữ qua việc nghe.
Dùng từ Hán Việt đúng cách khi ôn từ vựng
Một phần lớn từ vựng học thuật và trừu tượng của tiếng Việt có gốc Hán, nên học sinh Việt thường đoán được nghĩa của từ tiếng Trung khi biết âm Hán Việt của từng chữ: chữ đọc là "học" trong Hán Việt có trong học sinh, đại học; chữ "quốc" có trong quốc gia. Khi ôn, nối chữ với âm Hán Việt giúp nhớ nghĩa nhanh và bền hơn, và giúp đoán nghĩa từ mới.
Nhưng lợi thế này có hai cái bẫy. Thứ nhất, âm Hán Việt khác âm tiếng Phổ thông; nhớ âm Hán Việt không có nghĩa là đọc được bằng tiếng Trung. Ôn phải luôn kèm âm đọc tiếng Trung và thanh điệu. Thứ hai, có những từ ghép giống mặt chữ nhưng nghĩa trong tiếng Trung hiện đại đã khác nghĩa từ Hán Việt tương ứng, hoặc dùng trong ngữ cảnh khác. Khi gặp từ "quen", vẫn nên đọc câu ví dụ để chắc nghĩa.
Với trẻ 8–10 tuổi, vốn từ Hán Việt của con còn ít nên lợi thế chưa lớn. Với học sinh cấp hai, cấp ba, việc chỉ ra liên hệ Hán Việt khi ôn là một cách khiến tiếng Trung bớt xa lạ, và cũng làm giàu thêm hiểu biết của con về tiếng Việt.
Đo xem con còn giữ được bao nhiêu
Sau khoảng ba tháng, nên kiểm tra lại để biết lịch ôn có hiệu quả không. Cách đơn giản là dùng chính danh sách chữ đã học trong khoá: chọn ngẫu nhiên vài chục chữ, cho con đọc âm và nói nghĩa, đếm số chữ con nhận ra. So với lần kiểm tra ngay khi về sẽ thấy hướng thay đổi. Làm tương tự với vài câu nói ngắn có ghi âm để nghe lại thanh điệu.
Nếu gia đình đã có kế hoạch thi một chứng chỉ tiếng Trung, kết quả bài thi cũng là một mốc đo, nhưng không cần thi chỉ để biết con còn giữ được bao nhiêu. Bài kiểm tra tự làm ở nhà với danh sách chữ quen cho thông tin sát với việc ôn hơn.
Nên ghi kết quả vào cùng một chỗ mỗi lần, kèm ngày kiểm tra và số chữ trong danh sách. Sau hai ba lần, gia đình sẽ thấy một đường xu hướng: chữ nào con luôn nhớ, chữ nào lần nào cũng quên. Nhóm chữ hay quên thường có điểm chung, như cùng bộ thủ dễ lẫn hoặc là từ ít gặp trong tài liệu con đọc, và biết điều đó giúp chọn cách ôn riêng cho nhóm đó, chẳng hạn đặt chúng cạnh nhau để so sự khác biệt.
Kết quả không nhằm chấm điểm con mà để chỉnh lịch ôn: nếu nhận mặt chữ giữ tốt mà thanh điệu lệch nhiều, dồn thêm thời gian cho nghe nhại; nếu chữ quên nhiều, xem lại con có ôn đều không hay lượng chữ mới thêm quá nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Con học tiếng Trung bốn tuần, về nhà nên ôn bao nhiêu chữ mỗi ngày?
Thay vì đặt số chữ cố định, đặt thời gian cố định, mười đến mười lăm phút mỗi ngày, và để lịch lặp cách quãng quyết định ôn những chữ nào. Trong vài tuần đầu, chủ yếu ôn chữ đã học trong khoá; chỉ thêm chữ mới khi việc ôn kho cũ đã thành nếp.
Con chỉ nghe nói được, không đọc được chữ Hán, có cần học chữ không?
Nếu con định học tiếng Trung lâu dài, nên bắt đầu học chữ, vì không đọc được thì khó tự học tiếp và phần nghe nói cũng khó lên cao. Với trẻ nhỏ chỉ học cho vui, có thể bắt đầu từ vài chục chữ quen nhất, kèm truyện tranh có pinyin, để con quen dần với mặt chữ.
Có nên dùng pinyin nhiều không hay sẽ làm con lười nhớ chữ?
Pinyin là công cụ ghi âm cần thiết để học phát âm và gõ máy. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tài liệu đọc lúc nào cũng có pinyin trên mọi chữ, khiến mắt đọc pinyin mà bỏ qua chữ. Khi con đã nhận được một số chữ, chọn tài liệu chỉ có pinyin cho chữ khó.
Học xong khoá ở Đài Loan, về nhà có nên chuyển sang học giản thể không?
Không cần vội. Nếu nền phồn thể của con còn mỏng, tiếp tục phồn thể một thời gian cho chắc rồi mới làm quen giản thể sẽ ít rối hơn. Người đọc được phồn thể thường chuyển sang đọc giản thể không quá khó, chiều ngược lại khó hơn một chút.
Không có giáo viên, làm sao biết con nói đúng thanh điệu?
Ghi âm con nói rồi so với bản gốc của người bản ngữ là cách tự kiểm hiệu quả nhất. Một số ứng dụng nhận dạng giọng nói cũng giúp phát hiện chỗ sai rõ. Dù vậy, một buổi với giáo viên có chuyên môn mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần vẫn giữ thanh điệu tốt hơn mọi cách tự luyện.
Con học cả tiếng Anh và tiếng Trung, nên chia thời gian thế nào sau khi về?
Ưu tiên ngôn ngữ con vừa học dày trong chuyến đi, vì phần đó nhạt nhanh nhất trong ba tháng đầu, nhưng vẫn giữ một lượng nhỏ cho ngôn ngữ kia. Với tiếng Trung, đừng cắt phần ôn chữ; với tiếng Anh, đừng cắt phần nghe. Hai ngôn ngữ không cản nhau nếu thời gian được chia rõ.