Giáo viên ở các trường ngôn ngữ Philippines phần lớn là người Philippines có bằng đại học, nói tiếng Anh trôi chảy từ nhỏ vì đây là ngôn ngữ giảng dạy trong nhà trường, và được trường đào tạo thêm về cách dạy học viên nước ngoài; giọng của họ thường gần tiếng Anh Mỹ và dễ nghe với người Việt. Chất lượng giữa các giáo viên chênh lệch như ở bất kỳ nghề dạy học nào, nên điều quan trọng là biết nhận ra một tiết học tốt thay vì phán chung về "giáo viên Philippines".
Nhiều phụ huynh băn khoăn: học với người không phải bản ngữ thì có đúng chuẩn không, con có bị lệch giọng không. Câu trả lời cần đến một chút hiểu biết về cách giới ngôn ngữ học nhìn nhận tiếng Anh ngày nay, về sự khác nhau giữa giọng và độ dễ hiểu, và về việc người dạy giỏi cần những kỹ năng gì ngoài nói hay.
Phần dưới đi từ vị trí của tiếng Anh Philippines trong thế giới nói tiếng Anh, tới chuyện giọng và độ dễ hiểu, những lỗi phát âm giáo viên hay sửa cho người Việt, cách trường tuyển và đào tạo giáo viên, rồi tới các dấu hiệu giúp phụ huynh nhận ra con đang được dạy tốt hay chưa.
Tiếng Anh Philippines là một biến thể, không phải tiếng Anh "kém chuẩn"
Nhà ngôn ngữ học Braj Kachru, trong mô hình ba vòng tròn công bố giữa những năm 1980, chia các nước dùng tiếng Anh thành vòng trong (nơi tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ của đa số như Anh, Mỹ, Úc), vòng ngoài (nơi tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ thể chế do lịch sử thuộc địa như Ấn Độ, Singapore, Philippines) và vòng mở rộng (nơi tiếng Anh là ngoại ngữ như Việt Nam, Nhật Bản). Philippines thuộc vòng ngoài, có tiếng Anh dùng trong toà án, quốc hội, báo chí và trường học.
Từ góc nhìn đó, các nhà nghiên cứu theo hướng tiếng Anh thế giới coi tiếng Anh Philippines là một biến thể có đặc điểm riêng về phát âm, từ vựng, cách dùng, chứ không phải tiếng Anh sai. Trong lớp học cho người nước ngoài, giáo viên được yêu cầu dùng chuẩn quốc tế, thường theo tiếng Anh Mỹ về chính tả và phát âm, và tránh từ ngữ chỉ người Philippines mới hiểu.
Hiểu điều này giúp phụ huynh đặt đúng câu hỏi. Không phải "giáo viên có phải người bản ngữ không", mà là "giáo viên có nói rõ, đúng, nhất quán theo một chuẩn không, và có biết cách dạy người mới học không". Một người bản ngữ không được đào tạo sư phạm chưa chắc dạy tốt hơn một giáo viên Philippines có kinh nghiệm.
Giọng và độ dễ hiểu: điều nghiên cứu nói
Nhiều phụ huynh lo con học giọng Philippines. Nghiên cứu của Murray Munro và Tracey Derwing từ giữa những năm 1990 đã tách ba khái niệm thường bị gộp: độ nặng giọng (người nghe thấy giọng lạ đến mức nào), độ dễ hiểu (người nghe hiểu được bao nhiêu) và độ dễ nghe (người nghe phải cố gắng bao nhiêu). Kết quả cho thấy một người có thể có giọng lạ rõ rệt mà vẫn rất dễ hiểu, và mục tiêu thực tế của phần lớn người học nên là dễ hiểu, không phải xoá sạch giọng.
Với học sinh Việt, những lỗi gây khó hiểu nhất thường là bỏ âm cuối, đặt sai trọng âm từ và nói đều đều không có nhịp câu. Đây chính là những thứ giáo viên tiết 1:1 có thể sửa hiệu quả, bất kể giọng gốc của giáo viên. Một khoá vài tuần hiếm khi làm thay đổi giọng của con theo hướng nào rõ rệt, nhưng có thể giúp con nói rõ hơn nhiều.
Về lâu dài, con sẽ nghe và nói tiếng Anh với người từ nhiều nơi. Được tiếp xúc với nhiều giọng, cả giáo viên Philippines, bạn học Hàn Quốc, Nhật Bản, phim Anh, Mỹ, giúp tai con linh hoạt hơn. Điều nên tránh là chỉ học với một nguồn duy nhất trong nhiều năm, chứ không phải tránh một giọng cụ thể.
Nếu gia đình muốn con hướng theo một chuẩn cụ thể, ví dụ chuẩn Anh vì sau này định học ở Anh, nên báo trường từ đầu. Giáo viên sẽ lưu ý cách viết chính tả và một số khác biệt phát âm, dù phần lớn giáo trình ở Philippines theo chuẩn Mỹ.
Giáo viên sửa phát âm cho học viên Việt: những chỗ hay gặp
Trong tiết phát âm, giáo viên Philippines có kinh nghiệm với học viên Việt thường tập trung vào một nhóm lỗi quen thuộc. Biết trước giúp con và phụ huynh theo dõi tiến bộ cụ thể:
- Âm cuối: người Việt hay nuốt hoặc bỏ phụ âm cuối như t, d, k, s, z, khiến "light", "like", "life" nghe như nhau. Đây là lỗi ảnh hưởng độ dễ hiểu nhiều nhất.
- Cụm phụ âm: các cụm như str, spl, nhóm phụ âm cuối như -sts, -lps khó với người nói tiếng Việt vốn không có cụm phụ âm; con thường chèn thêm nguyên âm.
- Âm th: hai âm trong "think" và "this" không có trong tiếng Việt, hay bị đọc thành t hoặc d.
- Trọng âm từ và nhịp câu: tiếng Việt mỗi tiếng một thanh, tiếng Anh dồn nhấn vào một âm tiết và nói lướt các âm tiết khác; nói đều từng tiếng làm câu khó nghe.
- Nối âm: người bản ngữ và người nói trôi chảy nối cuối từ này với đầu từ sau; tập nối âm giúp con nghe hiểu tốt hơn chứ không chỉ nói hay hơn.
Ở chiều ngược lại, một số người Philippines nói thường ngày có nét riêng như đọc âm f gần với p, v gần với b. Giáo viên được đào tạo để dạy người nước ngoài thường kiểm soát tốt những nét này trong lớp. Nếu con nghe thấy, khuyến khích con hỏi lại cách đọc chuẩn, đó cũng là một cách học chủ động.
Trường tuyển và đào tạo giáo viên thế nào
Bằng cấp đầu vào. Giáo viên ở các trường ngôn ngữ thường có bằng cử nhân, nhiều người học ngành giáo dục, ngôn ngữ Anh, truyền thông hoặc ngành liên quan. Một số có chứng chỉ dạy tiếng Anh cho người nói ngôn ngữ khác như TESOL, TEFL; số ít có CELTA. Phụ huynh có thể hỏi tỉ lệ giáo viên có chứng chỉ sư phạm tiếng Anh.
Đào tạo nội bộ. Trường làm bài bản có khoá đào tạo cho giáo viên mới về giáo trình, cách sửa lỗi, cách dạy từng trình độ, và quy tắc ứng xử với học viên. Giáo viên mới thường dự giờ đồng nghiệp trước khi đứng lớp một mình.
Đánh giá định kỳ. Nhiều trường có người phụ trách chuyên môn dự giờ, xem nhận xét của học viên và đánh giá giáo viên theo tháng. Đây là cơ chế giữ chất lượng quan trọng; hỏi trường có làm không, làm thế nào.
Kinh nghiệm với trẻ em. Dạy thiếu niên khác dạy người lớn. Trại thiếu niên tốt chọn giáo viên đã quen với trẻ, biết giữ nhịp, đổi hoạt động khi trẻ mất tập trung. Hỏi trường xem giáo viên của con đã dạy trẻ cùng lứa tuổi chưa.
Dấu hiệu một tiết 1:1 có chất lượng
Phụ huynh không ngồi trong lớp, nhưng có thể hỏi con những câu cụ thể để biết tiết học đang diễn ra thế nào. Bảng dưới đối chiếu dấu hiệu tốt và dấu hiệu nên lưu ý.
| Khía cạnh | Dấu hiệu tốt | Nên lưu ý |
|---|---|---|
| Ai nói nhiều | Con nói phần lớn thời gian | Giáo viên nói gần hết tiết |
| Sửa lỗi | Có sửa, có giải thích, có bắt nói lại | Không sửa gì hoặc sửa mọi thứ khiến con sợ nói |
| Giáo trình | Có bài, có mục tiêu từng tiết | Trò chuyện tự do không định hướng |
| Bài về nhà | Có bài ngắn, được kiểm lại hôm sau | Không có hoặc có mà không ai kiểm |
| Ghi chép | Giáo viên ghi tiến độ và lỗi của con | Mỗi tiết như bắt đầu lại từ đầu |
| Thái độ | Kiên nhẫn, khuyến khích, đúng giờ | Hay đến muộn, dùng điện thoại trong giờ |
Câu hỏi tốt để hỏi con mỗi tuần: hôm nay cô hoặc thầy sửa con lỗi gì; con nói về chủ đề gì lâu nhất; bài về nhà là gì. Con trả lời được cụ thể nghĩa là tiết học có nội dung.
Giáo viên dạy nhiều tiết mỗi ngày: mặt trái cần biết
Vì mô hình 1:1 cần rất nhiều giáo viên, mỗi giáo viên thường dạy nhiều tiết liên tiếp trong ngày. Đến cuối chiều, người dạy giỏi nhất cũng có lúc mệt, kém năng lượng hơn buổi sáng. Đây không phải lỗi của cá nhân mà là đặc điểm của mô hình, và trường tốt sẽ xếp lịch có nghỉ giữa các tiết cho giáo viên.
Một mặt trái khác là thay đổi nhân sự. Ở một số trường, giáo viên nghỉ việc hoặc chuyển chỗ khá thường xuyên, có thể giữa khoá học của con. Nên hỏi trường trung bình giáo viên làm việc ở đó bao lâu, và khi giáo viên nghỉ thì học viên được chuyển sang ai, có bàn giao ghi chép tiến độ không.
Ngoài ra, phụ huynh nên biết về quy tắc ứng xử giữa giáo viên và học viên, nhất là với học viên vị thành niên: không liên lạc riêng qua mạng xã hội, không gặp riêng ngoài giờ, không nhận quà có giá trị. Trường nghiêm túc có văn bản quy định rõ. Điều này bảo vệ cả học viên lẫn giáo viên, và là dấu hiệu trường được quản lý chuyên nghiệp.
Có nên tìm trường có giáo viên bản ngữ
Một số trường ở Philippines có thêm giáo viên bản ngữ từ Mỹ, Anh, Úc hoặc nơi khác, thường dạy lớp nhóm hoặc một số tiết 1:1 với phụ phí. Cách kết hợp này cho học viên vừa nhiều giờ 1:1 với giáo viên Philippines, vừa có dịp nghe giọng bản ngữ và văn hoá giao tiếp của nước khác.
Có tiết với giáo viên bản ngữ không phải điều kiện bắt buộc để học tốt. Với học viên ở trình độ sơ cấp và trung cấp, giáo viên Philippines được đào tạo tốt thường giải thích ngữ pháp và sửa phát âm rất kỹ, vì chính họ cũng từng học tiếng Anh có hệ thống trong nhà trường. Với học viên trình độ cao muốn luyện cách diễn đạt tự nhiên, thành ngữ, văn hoá giao tiếp, vài tiết với giáo viên bản ngữ có thể đáng cân nhắc.
Khi trường quảng cáo có giáo viên bản ngữ, hãy hỏi rõ: bao nhiêu giáo viên, dạy tiết nào, con có được học không hay phải trả thêm, và giáo viên đó có bằng cấp sư phạm không. Một người bản ngữ không có đào tạo sư phạm đứng lớp thường cho trải nghiệm thú vị nhưng ít hiệu quả hơn một giáo viên được đào tạo bài bản.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên Philippines có dạy được luyện thi quốc tế không?
Nhiều trường có giáo viên chuyên dạy các lớp luyện thi như IELTS, TOEIC, TOEFL, được đào tạo riêng theo dạng đề. Hỏi trường giáo viên luyện thi đã dạy bao lâu, có từng tự thi chứng chỉ đó không. Chi tiết về chiến lược ôn thi thì cần một khoá chuyên sâu chứ không chỉ khoá giao tiếp.
Có thể xin xem hồ sơ của giáo viên trước khi học không?
Thường trường không công bố hồ sơ cá nhân giáo viên trước, nhưng có thể cho biết tiêu chuẩn tuyển dụng, tỉ lệ có chứng chỉ, số năm kinh nghiệm trung bình. Sau khi con được xếp lớp, con có thể hỏi trực tiếp giáo viên về kinh nghiệm của họ trong tiết đầu tiên, đây cũng là một bài nói tốt.
Con nói con thích giáo viên này vì vui tính, có đủ không?
Vui tính giúp con thoải mái nói, đó là điểm cộng. Nhưng nên hỏi thêm con có được sửa lỗi và có tiến bộ không. Giáo viên tốt là người vừa tạo không khí dễ chịu vừa đòi hỏi con nói đúng hơn mỗi ngày. Một trong hai thiếu là chưa đủ.
Giáo viên có biết nói tiếng Hàn, tiếng Nhật không, có ảnh hưởng gì?
Một số giáo viên biết vài câu tiếng Hàn hoặc tiếng Nhật do dạy học viên các nước này lâu năm, nhưng trong lớp vẫn dùng tiếng Anh. Điều này không ảnh hưởng tới học viên Việt. Nếu giáo viên dùng tiếng mẹ đẻ của học viên khác trong lớp nhóm có con, nên phản ánh với trường.
Làm sao biết giọng của con có bị ảnh hưởng xấu sau khoá học?
Ghi âm con nói một đoạn ngắn trước khi đi và sau khi về, cùng một chủ đề. Nghe lại sẽ thấy rõ con nói trôi hơn, rõ âm cuối hơn hay không. Thường thay đổi đáng kể nhất là độ tự tin và tốc độ phản xạ, còn giọng gốc thay đổi rất ít sau vài tuần.
Có nên tặng quà giáo viên cuối khoá không?
Một món quà nhỏ mang tính lưu niệm, như đồ thủ công Việt Nam hay một tấm thiệp con tự viết, thường được đón nhận vui vẻ. Nên tránh quà có giá trị lớn hoặc tiền mặt, vì nhiều trường cấm giáo viên nhận. Một lời cảm ơn viết tay bằng tiếng Anh cũng là bài tập ý nghĩa cho con.