Trại hè chuyên đề là trại hè ngôn ngữ trong đó một phần thời gian học tiếng được thay bằng một môn khác dạy bằng tiếng Anh: bóng đá, quần vợt, khoa học và công nghệ, kịch, làm phim, nấu ăn, thời trang. Ý tưởng là con học tiếng hiệu quả hơn khi dùng nó để làm một việc mình thích, chứ không chỉ học về chính ngôn ngữ.
Cách tiếp cận này có cơ sở. Trong giáo dục ngôn ngữ, nó gần với hướng học tích hợp nội dung và ngôn ngữ, thường gọi tắt là CLIL, và học qua nhiệm vụ. Nhưng không phải trại nào gắn chữ "English plus" cũng làm đúng tinh thần đó. Bài này giải thích cơ chế, phân biệt trại chuyên đề thực chất với trại thể thao có thêm vài giờ tiếng Anh, và gợi ý chọn chuyên đề theo con.
Học tiếng qua một môn khác: cơ sở từ đâu
CLIL, viết tắt của Content and Language Integrated Learning, là cách gọi được dùng rộng ở châu Âu từ giữa thập niên 1990, thường gắn với David Marsh. Cuốn CLIL: Content and Language Integrated Learning của Do Coyle, Philip Hood và David Marsh (Cambridge University Press, 2010) là tài liệu tham khảo phổ biến cho giáo viên. Ý chính: người học tiếp thu ngôn ngữ khi dùng nó để hiểu và làm một nội dung có ý nghĩa, thay vì học ngôn ngữ như một đối tượng tách rời.
Gần với nó là học qua nhiệm vụ. Jane Willis, trong A Framework for Task-Based Learning (1996), mô tả một bài học xoay quanh một nhiệm vụ có kết quả thật, như lên kế hoạch, giải một vấn đề, làm ra một sản phẩm, trong đó ngôn ngữ là phương tiện để hoàn thành. Một trận bóng cần thống nhất chiến thuật, một dự án robot cần phân công và giải thích, một vở kịch cần tập lời thoại và chỉnh nhau.
Bằng chứng về CLIL trong trường học dài hạn là tích cực nhưng không đồng nhất; hiệu quả phụ thuộc nhiều vào trình độ giáo viên và trình độ đầu vào của học sinh. Với một khoá hè vài tuần, điều quan trọng nhất là học sinh thật sự phải dùng tiếng Anh để làm việc, và người dẫn hoạt động biết hỗ trợ ngôn ngữ trong lúc làm.
Các dạng chuyên đề hay gặp và tiếng Anh con dùng trong đó
Mỗi chuyên đề cho một kiểu tiếng Anh khác nhau. Bảng dưới giúp hình dung con sẽ nói gì, nghe gì trong mỗi loại:
| Chuyên đề | Tiếng Anh con dùng nhiều | Hợp với |
|---|---|---|
| Bóng đá, bóng rổ, quần vợt | Mệnh lệnh ngắn, gọi tên, chiến thuật đơn giản, cổ vũ | Trẻ hiếu động, học tốt qua vận động; ít vốn từ vẫn tham gia được |
| Khoa học, công nghệ, robot | Mô tả quy trình, giải thích nguyên nhân, đặt giả thuyết | Trẻ thích tìm hiểu, có nền tảng tiếng ở mức trung bình trở lên |
| Kịch, sân khấu | Lời thoại, phát âm, ngữ điệu, cảm xúc | Trẻ thích biểu diễn, hoặc trẻ nhút nhát cần một vai để mạnh dạn |
| Làm phim, nhiếp ảnh | Lên ý tưởng, kịch bản, phân vai, thảo luận chỉnh sửa | Học sinh lớn, thích sáng tạo, làm nhóm tốt |
| Nấu ăn | Nguyên liệu, số lượng, chỉ dẫn từng bước | Trẻ nhỏ tuổi, thích làm bằng tay |
| Thời trang, thiết kế | Mô tả, nhận xét, trình bày sản phẩm | Học sinh lớn có sở thích rõ |
Chuyên đề thể thao cho nhiều lượt nói ngắn, chuyên đề khoa học và làm phim cho câu dài, lập luận nhiều hơn. Không có loại nào hơn hẳn; tuỳ con cần luyện gì và thích gì.
Phân biệt trại chuyên đề thực chất với trại gắn mác
Ai dạy chuyên đề. Trại thực chất có huấn luyện viên hoặc người hướng dẫn chuyên môn, dạy bằng tiếng Anh, và quen làm việc với người học tiếng. Trại gắn mác có khi thuê một câu lạc bộ thể thao địa phương, huấn luyện viên chỉ dạy kỹ thuật, không quan tâm học sinh hiểu tiếng tới đâu.
Tiếng Anh nằm ở đâu trong chuyên đề. Ở trại tốt, giờ chuyên đề có mục tiêu ngôn ngữ, ví dụ từ vựng của tuần, câu dùng để phân công, một phần trình bày cuối buổi. Ở trại gắn mác, giờ tiếng Anh buổi sáng và giờ chuyên đề buổi chiều là hai thế giới riêng.
Nhóm có trộn quốc tịch không. Một đội bóng toàn học sinh cùng nước sẽ chơi bằng tiếng mẹ đẻ. Hỏi trại cách chia đội, chia nhóm dự án.
Số giờ thật của từng phần. Trại chuyên đề thường cắt bớt giờ học tiếng để nhường cho chuyên đề. Nên hỏi rõ mỗi tuần bao nhiêu giờ tiếng Anh trên lớp, bao nhiêu giờ chuyên đề, để biết mình đang chọn gì.
Sản phẩm cuối khoá. Một trại làm phim tốt cho con mang về một đoạn phim ngắn do nhóm làm; một trại khoa học cho con trình bày dự án. Có sản phẩm nghĩa là có quá trình làm việc nhóm bằng tiếng Anh phía sau.
Trẻ ít vốn tiếng có nên vào trại chuyên đề không
Phụ huynh hay lo con chưa giỏi tiếng Anh thì không theo kịp chuyên đề. Câu trả lời tuỳ loại. Chuyên đề vận động như bóng đá, bơi, nhảy rất hợp với trẻ ít vốn tiếng, vì phần lớn có thể làm theo bằng cách quan sát, ngôn ngữ dùng ngắn, lặp lại nhiều, và trẻ có cảm giác thành công dù chưa nói được nhiều. Đây thường là cửa vào nhẹ nhàng cho người mới.
Chuyên đề cần ngôn ngữ phức tạp như khoa học, tranh biện, làm phim thì khác. Trẻ ở trình độ mới bắt đầu dễ bị đứng ngoài khi nhóm thảo luận nhanh, và cảm giác bị bỏ lại làm trẻ ngại nói hơn. Nếu con thật sự thích những chuyên đề này, nên hỏi trại có chia nhóm theo trình độ tiếng không, hoặc chọn khoá có giờ học tiếng buổi sáng nhiều hơn để bù.
Một cách hay là ghép: tuần đầu khoá tiếng thường để làm quen, tuần sau mới vào chuyên đề. Nhiều trại cho đăng ký kiểu này, và con vào chuyên đề với vốn từ, sự tự tin tốt hơn.
Chọn chuyên đề cho con theo các bước
Thay vì chọn theo chuyên đề nghe hấp dẫn nhất, nên đi qua các câu sau cùng con:
- Con thích làm gì trong thời gian rảnh ở nhà? Chuyên đề nên nối với sở thích thật, không phải sở thích cha mẹ mong con có.
- Con cần luyện kiểu tiếng Anh nào? Trẻ nói ít cần chuyên đề có nhiều lượt nói ngắn; học sinh lớn chuẩn bị du học cần chuyên đề có thảo luận, trình bày.
- Trình độ hiện tại của con có đủ cho chuyên đề đó không? Hỏi trại trình độ tối thiểu, nếu có.
- Chuyên đề chiếm bao nhiêu giờ, giờ tiếng Anh còn lại bao nhiêu? Đối chiếu với mục tiêu của gia đình.
- Có cần đồ dùng, trang phục, giấy khám sức khoẻ riêng không? Một số môn như cưỡi ngựa, bơi lội, leo núi có yêu cầu riêng.
- Con có muốn thử chuyên đề đó bằng tiếng Việt ở nhà trước không? Một con chưa từng chơi quần vợt có thể vừa vật lộn với môn mới vừa vật lộn với ngôn ngữ mới.
Qua sáu câu này, thường chỉ còn một hai lựa chọn thật sự phù hợp. Hỏi thêm con trước khi chốt: đứa trẻ tự chọn chuyên đề thường tham gia hết mình hơn.
Một buổi chuyên đề tốt diễn ra thế nào
Lấy ví dụ giả định một buổi chiều làm phim ngắn ở trại cho học sinh 13–15 tuổi. Người hướng dẫn mở đầu mười phút giới thiệu nhiệm vụ của ngày: quay một cảnh dài một phút, có hai nhân vật và một tình huống bất ngờ. Trước khi chia nhóm, họ đưa ra vài cụm từ hữu ích cho việc phân công và góp ý, như đề xuất một ý, đồng ý một phần, xin quay lại lần nữa.
Nhóm bốn bạn, bốn quốc tịch, có bốn mươi phút để viết kịch bản ngắn, phân vai đạo diễn, quay phim, diễn viên. Mọi thảo luận bằng tiếng Anh, vì đó là ngôn ngữ duy nhất cả nhóm chung. Người hướng dẫn đi vòng quanh, gợi ý từ khi nhóm bí, nhưng không làm hộ. Phần quay mất thêm một tiếng, có tranh cãi, có làm lại.
Cuối buổi, các nhóm chiếu sản phẩm, mỗi nhóm nói hai phút về cách mình làm và điều muốn sửa. Trong ba tiếng đó, mỗi học sinh đã đề xuất, phản biện, giải thích, xin lỗi, khen bạn bằng tiếng Anh nhiều lần. Đó là thứ một buổi chuyên đề tốt mang lại, và là điều nên hình dung khi hỏi trại về giờ chuyên đề.
Câu nên hỏi trại trước khi chọn chuyên đề
Danh sách này giúp tách lời quảng cáo khỏi cách vận hành thật:
- Người dạy chuyên đề là ai, có kinh nghiệm làm việc với học sinh học tiếng không?
- Mỗi tuần bao nhiêu giờ tiếng Anh trên lớp, bao nhiêu giờ chuyên đề, có giờ nào bị thay bằng chuyên đề không?
- Nhóm chuyên đề có trộn quốc tịch và có giới hạn số học sinh cùng nước trong một nhóm không?
- Trình độ tiếng tối thiểu để theo được chuyên đề là gì, có hỗ trợ cho học sinh mới bắt đầu không?
- Cuối khoá có sản phẩm hay buổi trình bày không, gia đình có được xem không?
- Cần mang theo đồ dùng, trang phục gì, có yêu cầu giấy khám sức khoẻ hay bảo hiểm riêng cho môn này không?
- Nếu thời tiết xấu, chuyên đề ngoài trời được thay bằng gì?
Trại thực chất trả lời được các câu này một cách cụ thể và nhất quán. Câu trả lời kiểu "rất nhiều hoạt động thú vị" cho những câu về giờ và người dạy là tín hiệu nên tìm hiểu kỹ hơn.
Chuyên đề không thay được giờ học tiếng
Có một hiểu lầm hay gặp: nếu học qua chuyên đề hiệu quả, sao không bỏ hẳn giờ học tiếng? Lý do là hai phần bổ sung cho nhau. Chuyên đề cho con nhiều cơ hội dùng tiếng tự nhiên, nhưng ít khi dừng lại để sửa lỗi, giải thích ngữ pháp, mở rộng từ vựng có hệ thống. Giờ học tiếng làm việc đó.
Các nghiên cứu về học ngôn ngữ qua nội dung cũng thường ghi nhận người học tiến bộ về độ trôi chảy và vốn từ chuyên đề nhanh hơn độ chính xác ngữ pháp, nếu không có phần chú ý tới hình thức ngôn ngữ đi kèm. Vì vậy trại chuyên đề tốt vẫn giữ một lượng giờ học tiếng buổi sáng, và giáo viên buổi sáng biết học sinh đang làm chuyên đề gì để nối hai phần.
Với gia đình, điều này có nghĩa là không nên chọn trại chỉ vì chuyên đề hấp dẫn mà bỏ qua giờ học. Hỏi cả hai phần, và hỏi chúng nối với nhau thế nào. Thông tin về các khoá hè do Global Gate Pass tổ chức, kèm lịch học tiếng và hoạt động từng tuần, có ở duhocnganhan.com.
Câu hỏi thường gặp
Trại hè STEM bằng tiếng Anh có quá khó với học sinh lớp 6 không?
Tuỳ trình độ tiếng của con và cách trại tổ chức. Nếu con đã hiểu được hướng dẫn đơn giản và trại có hỗ trợ từ vựng trước mỗi buổi, học sinh lớp 6 thường theo được. Nếu con mới bắt đầu học tiếng, nên chọn khoá ghép có giờ học tiếng nhiều hơn trước khi vào STEM.
Trại thể thao có giúp được tiếng Anh không hay chỉ để chơi?
Giúp được nếu huấn luyện viên dạy bằng tiếng Anh, đội trộn quốc tịch, và có giờ học tiếng đi kèm. Trẻ học nhanh các mệnh lệnh, từ vựng, cách giao tiếp trong đội. Nhưng nếu đội toàn học sinh cùng nước, phần tiếng Anh sẽ ít hơn nhiều so với kỳ vọng.
CLIL có phải chỉ dành cho trường học không?
Thuật ngữ CLIL thường dùng cho chương trình trong trường, nơi một số môn được dạy bằng ngoại ngữ suốt năm học. Trại hè chuyên đề áp dụng tinh thần tương tự ở quy mô nhỏ hơn và ngắn hơn, nên hiệu quả không thể so trực tiếp với một chương trình CLIL dài hạn.
Con có thể đổi chuyên đề giữa khoá không?
Một số trại cho đổi sau tuần đầu nếu còn chỗ, nhất là với khoá dài. Trại khác cố định vì đã xếp nhân sự và đồ dùng. Nên hỏi chính sách này trước khi đăng ký, đặc biệt nếu con chưa từng thử chuyên đề đó.
Chuyên đề nào hợp với trẻ nhút nhát?
Kịch và các hoạt động có vai rõ ràng thường giúp trẻ nhút nhát, vì con nói qua một nhân vật chứ không phải chính mình. Chuyên đề làm bằng tay như nấu ăn, thủ công cũng hợp, vì con có việc để làm trong lúc nghe và nói dần dần.