Nhớ nhà là phản ứng bình thường và phổ biến khi trẻ xa gia đình, và thường nặng nhất trong vài ngày đầu rồi giảm dần khi con bắt nhịp với lịch sinh hoạt mới. Ở chuyến học tiếng nước ngoài, nó dễ nặng hơn ở trại trong nước vì con phải xoay xở cùng lúc với tiếng nói chưa thạo, đồ ăn lạ, lệch múi giờ và mệt sau chuyến bay dài. Phần lớn các em vượt qua được; điều cha mẹ làm trước và trong tuần đầu ảnh hưởng nhiều đến việc con vượt qua nhanh hay chậm.
Tài liệu được trích nhiều nhất về chủ đề này là báo cáo lâm sàng "Preventing and Treating Homesickness" của Christopher Thurber và Edward Walton, đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2007 thay mặt Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ. Bài dưới đây dựa trên các khuyến nghị chính của báo cáo đó và kinh nghiệm tổ chức chuyến học tiếng, không thay cho tư vấn của chuyên gia tâm lý khi con có dấu hiệu đáng lo.
Nhớ nhà là gì và vì sao không phải dấu hiệu con yếu đuối
Trong các nghiên cứu về trẻ ở trại hè và trường nội trú, nhớ nhà được mô tả là cảm giác buồn, lo, và bận tâm về nhà, do tách khỏi người thân và môi trường quen thuộc. Nó không chỉ là "nhớ bố mẹ": nhiều em nhớ chiếc giường của mình, bữa cơm quen, tiếng nói quen, cảm giác được hiểu mà không cần giải thích. Mức độ dao động từ thoáng buồn trước giờ ngủ đến lo âu nặng ảnh hưởng ăn ngủ và học.
Báo cáo của Thurber và Walton nhấn mạnh rằng nhớ nhà ở mức nhẹ đến vừa là phổ biến, và chính trải nghiệm vượt qua nó có giá trị phát triển: trẻ tập được cách tự xoa dịu, tìm người hỗ trợ mới, và tin vào khả năng thích nghi của mình. Coi nhớ nhà là điều đáng xấu hổ, hoặc ngược lại là dấu hiệu phải đón về ngay, đều làm mất cơ hội đó.
Với chuyến học tiếng, có thêm một lớp nữa mà các nhà nghiên cứu về di chuyển liên văn hoá gọi là sốc văn hoá. Nhà nhân học Kalervo Oberg dùng cụm từ này trong một bài viết năm 1960 để mô tả sự bất an khi những dấu hiệu quen thuộc trong giao tiếp xã hội đột nhiên không còn. Mô hình đường cong chữ U, gắn với nghiên cứu của Sverre Lysgaard năm 1955, cho rằng người mới đến trải qua hưng phấn, rồi hụt hẫng, rồi điều chỉnh; tuy vậy các nghiên cứu sau cho thấy không phải ai cũng đi theo đường cong đó, nên chỉ nên coi nó là một cách hình dung, không phải lịch trình chắc chắn.
Những điều làm nhớ nhà nặng hơn ở chuyến học tiếng
Mệt và lệch giờ. Con thiếu ngủ sau chuyến bay, tỉnh dậy lúc nửa đêm theo giờ nơi đến, và cảm xúc tiêu cực mạnh hơn hẳn khi cơ thể mệt. Nhiều cơn khóc trong hai ba đêm đầu có phần lớn nguyên nhân là mệt.
Không nói được điều mình cần. Ở nhà con biết diễn đạt; ở đây con phải nghĩ từng câu. Cảm giác không được hiểu làm con thu mình lại, càng ít nói chuyện với người lớn ở trường.
Kỳ vọng quá cao. Con tưởng tượng chuyến đi toàn niềm vui và bạn mới. Khi những ngày đầu toàn thủ tục, kiểm tra trình độ và bữa ăn lạ, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế khiến con hụt hẫng.
Lần đầu xa nhà dài ngày. Trẻ chưa từng ngủ xa nhà quá một hai đêm có ít kinh nghiệm tự xoa dịu. Đây là yếu tố mà gia đình chuẩn bị được từ trước.
Liên lạc quá dày. Điện thoại cho phép con gọi về bất cứ lúc nào, và mỗi cuộc gọi dài có thể kéo con ra khỏi môi trường mới, làm nỗi nhớ được nuôi lại liên tục thay vì nguôi dần.
Không được tham gia vào quyết định. Báo cáo của Thurber và Walton ghi nhận rằng trẻ cảm thấy mình được tham gia chọn chuyến đi thường thích nghi tốt hơn trẻ bị sắp đặt. Một em bị đưa đi vì bố mẹ muốn, không phải vì em muốn, có lý do để buồn ngay từ trước khi đi.
Chuẩn bị từ nhà: việc nên làm trong vài tháng trước
Phần lớn tác dụng phòng ngừa nằm ở giai đoạn trước khi đi. Những bước có cơ sở và làm được:
- Cho con cùng chọn chương trình. Xem tài liệu của trường cùng con, để con chọn giữa hai ba lựa chọn đã được gia đình lọc. Con có phần trong quyết định thì có phần trách nhiệm với nó.
- Tập ngủ xa nhà trước. Vài đêm ở nhà ông bà, một chuyến đi học ngoại khoá có ngủ lại, một trại hè ngắn trong nước giúp con biết mình làm được, và giúp gia đình thấy con phản ứng thế nào.
- Nói trước về cảm giác nhớ nhà. Nói thẳng rằng hầu như ai cũng nhớ nhà khi đi xa, cảm giác đó sẽ dịu đi, và nhớ nhà không có nghĩa là chuyến đi thất bại.
- Cùng con lập danh sách cách tự xoa dịu. Viết nhật ký, nghe một bài nhạc quen, chạy bộ, nói chuyện với bạn cùng phòng, đọc thư của gia đình. Con tự nghĩ ra thì con dễ dùng hơn.
- Cho con mang một vật quen. Một tấm ảnh gia đình, chiếc gối nhỏ, chiếc áo của bố hoặc mẹ. Thứ đồ đó là chỗ để cảm xúc tựa vào.
- Thống nhất lịch liên lạc trước. Cả gia đình và con biết khi nào sẽ nói chuyện, để con không chờ đợi điện thoại suốt ngày.
Những bước này không loại bỏ được nhớ nhà, và cũng không nên đặt mục tiêu đó. Mục tiêu là để con có công cụ, và để nỗi nhớ không bị đẩy lên thành lo âu.
Hiểu lầm phổ biến và điều nên làm thay thế
Một số phản xạ tự nhiên của cha mẹ, dù xuất phát từ thương con, lại khiến nhớ nhà kéo dài hơn:
| Phản xạ phổ biến | Vì sao không giúp | Nên làm thay |
|---|---|---|
| Hứa "nhớ quá thì bố mẹ sang đón về" | Thurber và Walton khuyên tránh lời hứa đón về này vì nó gửi thông điệp rằng cha mẹ không tin con vượt qua được, và biến mỗi cơn buồn thành câu hỏi có về hay không | Nói rằng nếu có chuyện nghiêm trọng về sức khoẻ hay an toàn, cả nhà sẽ cùng người phụ trách quyết định |
| Gọi nhiều lần mỗi ngày để động viên | Mỗi cuộc gọi kéo con về với nhà, cắt ngang thời gian con kết nối với bạn và người lớn ở trường | Giữ lịch đã thống nhất, gọi ngắn, hỏi về những gì con đã làm |
| Kể nhà vắng con buồn lắm | Con thấy có lỗi vì vắng mặt, nỗi nhớ thêm cảm giác tội lỗi | Kể nhà vẫn ổn, cả nhà mong nghe con kể chuyện |
| Tự liên lạc với trường để đổi lịch, đổi phòng cho con ngay | Con không có cơ hội tự giải quyết, và trường mất cơ hội làm việc của họ | Khuyến khích con nói với người phụ trách trước, cha mẹ chỉ can thiệp khi cần |
| Gạt đi: "có gì đâu mà khóc" | Con cảm thấy không được hiểu, lần sau sẽ giấu | Gọi tên cảm xúc: "con đang nhớ nhà, chuyện đó bình thường", rồi cùng con tìm một việc làm ngay hôm nay |
Điều khó nhất với nhiều cha mẹ là chịu được cảm giác bất lực khi nghe con khóc ở nơi xa. Chính sự bình tĩnh của cha mẹ qua điện thoại là một trong những thứ giúp con bình tĩnh lại.
Người lớn ở nơi đến làm được gì mà cha mẹ không làm được
Cha mẹ ở xa nghe được giọng con nhưng không ngồi cạnh con được. Người làm được việc đó là người phụ trách của trường, trưởng đoàn, chủ nhà homestay. Báo cáo của Thurber và Walton cũng nhấn mạnh vai trò của người lớn tại chỗ: một người lớn ấm áp, để ý, giúp trẻ bận rộn với hoạt động và kết nối với bạn, thường làm dịu nhớ nhà hiệu quả hơn mọi cuộc gọi từ xa.
Vì vậy khi con nhớ nhà, một trong những việc tốt nhất cha mẹ làm được là âm thầm báo cho người lớn tại chỗ, để họ để ý con hơn trong vài ngày: rủ con vào một trò chơi, xếp con ngồi cạnh một bạn hợp tính, hỏi han con trước giờ ngủ. Đồng thời, khuyến khích con tự tìm đến người lớn đó. Câu "con thử kể với cô phụ trách xem, cô từng gặp nhiều bạn giống con" vừa cho con một lối thoát vừa giúp con học cách nhờ giúp đỡ ở nơi lạ.
Trưởng đoàn nói tiếng Việt có ưu thế lớn ở đây với trẻ nhỏ, vì con không phải tìm từ ngoại ngữ để nói về cảm xúc. Với các em đi lẻ vào trại quốc tế, hỏi trường trước xem có nhân viên hoặc học sinh nói tiếng Việt không; nếu không, dạy con vài câu đơn giản để nói rằng mình đang buồn và cần người nói chuyện.
Khi nào nhớ nhà cần can thiệp nhiều hơn
Phần lớn các ca nhớ nhà giảm rõ sau khoảng một tuần, khi con có bạn, quen lịch và ngủ lại được bình thường. Tuy vậy có những dấu hiệu cho thấy con cần hỗ trợ nhiều hơn những lời động viên qua điện thoại: con bỏ ăn nhiều ngày, mất ngủ kéo dài, khóc gần như suốt ngày, không tham gia bất kỳ hoạt động nào, nói những điều cho thấy con thấy vô vọng hoặc có ý làm đau bản thân.
Khi thấy những dấu hiệu này, việc đầu tiên là báo người phụ trách của trường và trưởng đoàn nếu có, kể rõ những gì gia đình quan sát được qua các cuộc gọi. Trường làm tốt có nhân viên hỗ trợ học sinh hoặc có thể kết nối với chuyên gia ở địa phương. Nếu con có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm, liên lạc thêm với chuyên gia đang theo dõi con ở Việt Nam.
Nếu con có lời nói hoặc hành vi cho thấy nguy cơ tự làm hại, đây không còn là chuyện nhớ nhà mà là tình huống an toàn khẩn cấp. Yêu cầu trường có người ở bên con ngay và đưa con đến cơ sở y tế. Quyết định đón con về trong trường hợp này là hợp lý và nên làm cùng người phụ trách, bác sĩ và trưởng đoàn.
Những ngày cuối và chuyến về: nhớ ngược
Một điều ít được nói đến là nhiều em, sau khi đã quen với nơi đến, lại buồn khi chuyến đi sắp kết thúc. Con vừa có bạn mới từ nhiều nước, vừa quen với sự tự lập, giờ phải chia tay. Về đến nhà, một số em thấy hụt hẫng vài tuần: nhà vẫn thế, bạn bè ở trường không hiểu những gì con đã trải qua, tiếng Anh hay tiếng Trung không còn được dùng mỗi ngày.
Các nghiên cứu về người trở về sau thời gian sống ở nước ngoài gọi hiện tượng này là sốc văn hoá ngược. Với một khoá vài tuần, nó thường nhẹ và ngắn. Cha mẹ có thể giúp bằng cách dành thời gian nghe con kể, cho con giữ liên lạc với bạn quốc tế trong khuôn khổ an toàn, và tìm một hoạt động ở nhà để con tiếp tục dùng ngoại ngữ.
Cách cha mẹ đón con về cũng quan trọng. Thay vì hỏi ngay "điểm kiểm tra cuối khoá thế nào", hãy hỏi con nhớ gì nhất, bạn nào thân nhất, chuyện gì làm con bất ngờ. Câu chuyện của con về chuyến đi, kể cả những ngày nhớ nhà, là một phần của thứ con mang về.
Câu hỏi thường gặp
Con gọi về khóc ngay đêm đầu tiên thì cha mẹ nên nói gì?
Nghe con kể, gọi tên cảm xúc của con, nhắc rằng đêm đầu ở chỗ lạ ai cũng khó ngủ và mệt sau chuyến bay làm mọi thứ nặng hơn. Hỏi con một việc nhỏ có thể làm ngay, như uống nước, nói với cô chú phụ trách, hoặc đọc thư gia đình. Giữ cuộc gọi ngắn và kết thúc bằng lịch gọi lần tới.
Có nên cho con gọi video mỗi tối không?
Tuỳ tuổi và tính cách, nhưng với nhiều em, gọi video dài mỗi tối khiến nỗi nhớ không nguôi. Một lịch thưa hơn với cuộc gọi ngắn, xen tin nhắn và ảnh, thường giúp con có thời gian kết nối với bạn mới. Nếu trường có quy định giờ điện thoại, nên tôn trọng quy định đó.
Con không gọi về mấy ngày liền thì có đáng lo không?
Thường là dấu hiệu tốt: con đang bận và vui. Tuy vậy nếu đã thống nhất lịch mà con không gọi, nên hỏi trưởng đoàn hoặc người phụ trách một câu để yên tâm. Tránh trách con khi con gọi lại, vì như vậy con sẽ coi việc gọi về là nghĩa vụ nặng nề.
Trẻ nhỏ tuổi có dễ nhớ nhà hơn thiếu niên không?
Nhìn chung trẻ nhỏ và trẻ lần đầu xa nhà dễ nhớ nhà hơn, nhưng thiếu niên cũng không miễn nhiễm, nhất là khi đang có chuyện ở nhà hoặc ở trường. Kinh nghiệm xa nhà trước đó, tính cách, và việc con có muốn đi hay không ảnh hưởng nhiều hơn con số tuổi.
Nên gửi thư hay quà đến trường cho con không?
Thư tay hoặc tấm thiệp ngắn có thể là điểm tựa tốt, nhất là khi viết vui và kể chuyện bình thường ở nhà. Hỏi trường địa chỉ nhận thư và thời gian gửi, vì với khoá ngắn, thư có thể đến sau khi con đã về. Một lựa chọn khác là viết sẵn vài lá, để trưởng đoàn đưa cho con theo ngày.
Nếu con nhất quyết đòi về thì gia đình làm gì?
Trước hết nói chuyện với người phụ trách và trưởng đoàn để hiểu tình hình thật: con có ăn ngủ được không, có tham gia lớp không, có chuyện gì xảy ra không. Nếu chỉ là nhớ nhà, nhiều em ổn hơn sau vài ngày có hỗ trợ. Nếu có vấn đề an toàn, sức khoẻ hoặc tâm lý nghiêm trọng, đưa con về là quyết định hợp lý.