Trước một khoá học tiếng xa nhà, con nên được tập năm nhóm kỹ năng ở ngay tại nhà: tự lo đồ đạc và sinh hoạt, tự đi lại, nói được tiếng Anh sinh tồn trong các tình huống cụ thể, biết làm gì khi gặp sự cố nhỏ, và sống chung với người lạ. Tám tuần là đủ để tập dần, mỗi tuần một nhóm, với nguyên tắc cha mẹ lùi lại từng bước chứ không làm thay.
Lý do cần tập trước rất thực tế: khoá học ngắn, thường chỉ vài tuần, và tuần đầu là tuần quyết định con có vào nhịp hay không. Một học sinh mất cả tuần đầu để học cách giặt đồ, đi xe buýt, gọi món, sẽ còn ít thời gian cho chính việc học tiếng. Ngược lại, một học sinh đã quen tự lo, có thể dồn sức cho lớp học và cho việc kết bạn.
Bài này dành cho phụ huynh có con từ khoảng 8 đến 17 tuổi, nhưng phần lớn cũng đúng với sinh viên lần đầu sống xa nhà. Mỗi phần có thể tập độc lập; nếu thời gian ngắn, ưu tiên tiếng Anh sinh tồn và xử lý tình huống.
Kỹ năng sinh hoạt: tự lo đồ đạc và giờ giấc
Phần lớn học sinh Việt Nam ở tuổi 10 đến 15 chưa tự làm nhiều việc nhà. Ở trại nội trú hay homestay, những việc dưới đây con phải tự làm:
- Tự dậy bằng báo thức do mình đặt, không cần người gọi.
- Tự chuẩn bị đồ cho ngày hôm sau: cặp sách, đồ thể thao, áo khoác, chai nước.
- Tự giặt đồ bằng máy, phơi hoặc sấy, gấp cất vào tủ. Biết đọc ký hiệu giặt trên nhãn quần áo.
- Giữ phòng ngăn nắp đủ để không mất đồ, nhất là khi ở chung phòng.
- Tự quản lý đồ cá nhân: điện thoại, sạc, ví, chìa khoá, thẻ ra vào.
- Tự tắm, gội nhanh trong thời gian giới hạn khi phòng tắm dùng chung.
- Tự dọn chén đĩa sau bữa ăn, phụ một việc nhỏ trong nhà khi ở homestay.
Cách tập hiệu quả là giao hẳn cho con một việc trong tuần, không nhắc, và để con chịu hậu quả nhỏ nếu quên, ví dụ thiếu áo sạch cho ngày mai. Hậu quả nhỏ ở nhà rẻ hơn nhiều so với ở nước ngoài. Khi con làm chưa khéo, cha mẹ góp ý một lần rồi để con làm lại, không làm thay; con cần cảm giác việc đó là của mình.
Kỹ năng học trong lớp quốc tế
Lớp học tiếng ở nước ngoài thường khác lớp học quen thuộc của học sinh Việt Nam ở vài điểm. Sĩ số nhỏ, bàn ghế xếp vòng hoặc theo nhóm, giáo viên nói ít và để học sinh nói nhiều. Học sinh được mong đợi tự giơ tay hỏi khi không hiểu, tự đưa ý kiến, làm việc theo cặp hay theo nhóm với bạn từ nhiều nước. Một học sinh giỏi ngữ pháp nhưng quen ngồi im nghe giảng có thể thấy những ngày đầu rất khó, không phải vì thiếu kiến thức mà vì chưa quen cách học.
Có thể tập trước ở nhà theo vài cách. Khuyến khích con hỏi lại khi không hiểu, kể cả với người lớn trong nhà, thay vì gật đầu cho qua. Cho con trình bày ngắn về một chủ đề con thích, bằng tiếng Việt trước rồi bằng tiếng Anh, trước người thân. Nếu con có lớp tiếng Anh ở trung tâm, xin giáo viên cho con được nói nhiều hơn trong các buổi trước chuyến đi.
Dặn con ghi chép theo cách của mình: một cuốn sổ nhỏ ghi từ mới gặp trong ngày, câu hay nghe được từ bạn hoặc chủ nhà. Sổ này vừa giúp con ôn lại vào buổi tối, vừa là tư liệu để cả nhà cùng xem khi con về. Và nói trước với con rằng mắc lỗi khi nói là một phần của việc học, giáo viên và bạn bè quốc tế không chê cười việc đó.
Kỹ năng đi lại: tập ngay ở thành phố mình
Ở nhiều khoá học tiếng, đặc biệt khoá ở homestay cho học sinh lớn, con phải tự đi xe buýt hoặc tàu từ nhà đến trường. Ngay cả ở trại nội trú, các chuyến tham quan cũng có thời gian tự do theo nhóm, cần biết đọc đường và giờ hẹn. Những kỹ năng này tập được ngay ở Việt Nam.
Bắt đầu bằng việc cho con dùng bản đồ trên điện thoại để tìm đường đến một nơi quen, rồi đến một nơi chưa từng đến. Tiếp theo, tập đi xe buýt nội thành: tra tuyến, chờ ở trạm, lên xuống đúng trạm, trả tiền hoặc quẹt thẻ. Lần đầu cha mẹ đi cùng nhưng để con dẫn đường; lần sau cha mẹ đi xe khác hoặc đứng xa; lần sau nữa con đi một mình trên tuyến ngắn, nhắn tin khi đến nơi.
Tập thêm việc tải bản đồ ngoại tuyến, vì ở nơi đến không phải lúc nào cũng có mạng. Dạy con một nguyên tắc: khi lạc, dừng lại ở nơi đông người và an toàn, không đi lòng vòng, gọi cho người phụ trách hoặc hỏi nhân viên ở cửa hàng, nhà ga. Nếu có dịp đi máy bay nội địa trước chuyến đi, để con tự làm thủ tục, tự tìm cửa ra máy bay; đó là buổi tập sân bay tốt nhất.
Tiếng Anh sinh tồn: những câu con phải nói được
Không cần giỏi tiếng Anh mới đi học tiếng, nhưng con nên nói được một số câu trong những tình huống quan trọng. Tập bằng cách đóng vai, cha mẹ hoặc anh chị đóng người đối diện.
| Tình huống | Con cần nói được | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Không hiểu | Sorry, could you say that again more slowly? | Câu dùng nhiều nhất tuần đầu, giúp con không im lặng |
| Hỏi đường | Excuse me, how do I get to…? | Khi lạc trong giờ tự do |
| Dị ứng, ăn uống | I am allergic to… Does this have… in it? | Liên quan trực tiếp đến an toàn |
| Ốm, đau | I do not feel well. My stomach hurts. | Để người phụ trách biết sớm |
| Cần giúp đỡ | Can you help me, please? I am a student at… | Khi gặp sự cố ở nơi công cộng |
| Từ chối | No, thank you. I do not want to. | Con cần biết nói "không" rõ ràng, lịch sự |
| Ở homestay | Is it okay if I…? What time is dinner? | Giúp con hỏi thay vì đoán nếp sinh hoạt |
Viết các câu này vào một mảnh giấy nhỏ để trong ví của con. Lúc hồi hộp, nhìn vào giấy dễ hơn nhớ ra. Khi tập, đổi vai cho con đóng người hỏi, cha mẹ đóng người trả lời nói nhanh hoặc dùng từ lạ, để con quen với việc phải xin nhắc lại và không hoảng khi nghe không kịp.
Xử lý tình huống: tập bằng câu hỏi "nếu… thì…"
Cách tập. Vào bữa tối, cha mẹ đặt một tình huống và để con tự nói cách xử lý, rồi cùng bàn. Không chấm đúng sai, chỉ tìm cách tốt hơn. Mỗi tuần vài tình huống là đủ.
Nếu con mất điện thoại? Con biết mình cần báo ai trước, dùng điện thoại của ai để gọi về, số nào đã thuộc lòng hoặc viết sẵn trong ví.
Nếu con bị lạc nhóm khi đi tham quan? Con biết điểm hẹn nhóm đã thống nhất, biết đứng yên ở nơi an toàn, biết nhờ ai giúp.
Nếu bạn cùng phòng làm con khó chịu? Con biết nói chuyện thẳng thắn và lịch sự trước, rồi báo người phụ trách nếu không ổn, thay vì chịu đựng âm thầm cả khoá.
Nếu ai đó rủ con làm việc trái nội quy? Con biết từ chối, biết rằng nội quy ở nước ngoài có hậu quả thật, và biết mình được quyền báo người phụ trách mà không bị xem là "mách lẻo".
Nếu con thấy buồn, nhớ nhà? Con biết đây là cảm giác bình thường, biết nên tìm ai ở trường để chia sẻ, và biết giờ đã hẹn gọi về nhà.
Sống chung với người lạ: homestay và bạn cùng phòng
Ở chung với một gia đình bản xứ hay với bạn cùng phòng đến từ nước khác là phần trải nghiệm nhiều học sinh nhớ nhất, nhưng cũng là chỗ dễ có va chạm nhỏ. Nếp sinh hoạt mỗi nhà mỗi khác: giờ ăn tối, giờ tắm, việc dùng máy giặt, việc ra vào bếp, giờ phải về nhà. Con nên hiểu từ trước rằng ở nhà người khác thì hỏi trước khi làm, và thói quen ở nhà mình không phải là chuẩn chung.
Có thể tập ngay ở Việt Nam bằng một kỳ nghỉ ở nhà họ hàng, nhà bạn của gia đình, nơi con phải theo nếp của người khác vài ngày. Sau đó cùng con nói lại: điều gì khác nhà mình, điều gì làm con thấy khó, con đã xử lý ra sao.
Với bạn cùng phòng, dạy con vài điều cơ bản: thống nhất sớm về giờ tắt đèn, chỗ để đồ, việc dùng đồ của nhau; giữ đồ riêng gọn trong phần của mình; tôn trọng sự khác biệt về văn hoá, tôn giáo, thói quen ăn uống của bạn mà không bình phẩm. Nhiều học sinh kết bạn lâu dài với chính bạn cùng phòng, nhưng điều đó thường bắt đầu từ những thoả thuận nhỏ trong ngày đầu.
Lộ trình 8 tuần ở nhà
Lộ trình dưới đây là gợi ý, điều chỉnh theo tuổi và mức độ tự lập hiện tại của con. Nguyên tắc chung: mỗi tuần thêm một nhóm việc, và cha mẹ lùi lại một bước.
- Tuần 1 và 2: con tự dậy, tự chuẩn bị đồ, tự giặt đồ của mình mỗi tuần một lần.
- Tuần 3: con tự đi một tuyến xe buýt ngắn có cha mẹ đi xe khác theo sau, tự dùng bản đồ trên điện thoại.
- Tuần 4: tập tiếng Anh sinh tồn bằng đóng vai mỗi tối vài phút; thêm các câu về dị ứng, sức khoẻ.
- Tuần 5: con ở nhà họ hàng hoặc người quen vài ngày, tự theo nếp nhà người khác.
- Tuần 6: bắt đầu các buổi "nếu… thì…" vào bữa tối; con tự ghi chi tiêu với một khoản tiền tiêu vặt tuần.
- Tuần 7: con tự lên danh sách hành lý theo gợi ý của trường và tự xếp thử vali, cân thử, kéo thử.
- Tuần 8: cả nhà cùng xem lại; con tự nói lại kế hoạch ngày bay, ai đón, gọi về nhà khi nào, xử lý thế nào khi có chuyện.
Nếu đến cuối tám tuần con vẫn rất lo, khóc nhiều hay mất ngủ khi nghĩ đến chuyến đi, nên nói chuyện kỹ với con và cân nhắc một khoá ngắn hơn, đi theo đoàn, hoặc lùi sang kỳ sau. Mục tiêu là một chuyến đi con muốn, không phải một chuyến con phải chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Con 8, 9 tuổi có cần tập hết những kỹ năng này không?
Ở tuổi này, con thường đi trại có người lớn giám sát sát sao và ít phải tự đi lại. Tập trung vào tự lo đồ cá nhân, nói vài câu tiếng Anh sinh tồn, biết nói khi ốm hoặc buồn. Phần đi xe buýt một mình chưa cần.
Con đã lớn, 16, 17 tuổi, có cần tập không?
Vẫn nên, nhất là khi con sẽ ở homestay và tự đi học. Ở tuổi này con thường tự tin hơn khả năng thật, nên các buổi "nếu… thì…" về nội quy, an toàn và quản lý tiền có giá trị nhiều hơn phần kỹ năng sinh hoạt.
Có nên cho con thử ngủ xa nhà trước không?
Nên, nếu con chưa từng xa nhà. Vài đêm ở nhà ông bà, nhà người thân hoặc một chuyến trại ngắn trong nước giúp con và cha mẹ biết trước phản ứng khi xa nhau, và giúp con có cảm giác mình đã làm được một lần.
Làm sao để con chịu tập mà không thấy bị ép?
Gắn việc tập với chuyến đi mà con mong chờ, giải thích lý do từng việc, và để con chọn thứ tự tập. Khen việc con tự làm được, kể cả khi chưa hoàn hảo. Tránh biến buổi tập thành buổi kiểm tra.
Con nhút nhát, ít nói thì có hợp đi học tiếng xa nhà không?
Nhiều học sinh nhút nhát vẫn có chuyến đi tốt, nhất là khi được chuẩn bị kỹ. Tập trước những câu tiếng Anh cần thiết và tình huống phải lên tiếng giúp con bớt lo. Chọn khoá có sĩ số nhỏ và người phụ trách chăm sóc sát cũng giúp con dễ hoà nhập.
Cha mẹ nên làm gì để không lo lắng quá mức?
Chuẩn bị kỹ là cách giảm lo tốt nhất. Thống nhất giờ gọi về nhà, biết số khẩn cấp của trường, tin vào những gì đã tập cùng con. Tránh gọi liên tục trong những ngày đầu, vì điều đó làm con khó hoà vào nhịp mới.