CEFR (Khung tham chiếu chung châu Âu về ngôn ngữ) là một bộ mô tả năng lực dùng ngôn ngữ, chia sáu bậc từ A1 đến C2, mỗi bậc nói rõ người học làm được những việc gì: hiểu loại văn bản nào, nói được về chủ đề gì, viết được loại thư nào. Nó không phải một bài thi, không phải một giáo trình, và không thuộc riêng tiếng Anh; nó là thước chung để các bài thi, trường và chương trình học khác nhau nói cùng một thứ tiếng khi bàn về trình độ.
Với phụ huynh có con đi học tiếng ở nước ngoài, CEFR là công cụ hữu ích nhất để hiểu báo cáo của trường, so các bài thi với nhau và đặt mục tiêu thực tế. Điều cần nhớ ngay từ đầu: một bậc CEFR mô tả một khoảng năng lực khá rộng, và một người có thể ở bậc khác nhau cho từng kỹ năng.
CEFR ra đời từ đâu và do ai xây dựng
CEFR do Hội đồng châu Âu (Council of Europe), một tổ chức liên chính phủ khác với Liên minh châu Âu, xây dựng qua nhiều năm và công bố chính thức năm 2001. Gốc rễ của nó có từ thập niên 1970, khi một nhóm chuyên gia của Hội đồng mô tả "mức ngưỡng" (The Threshold Level, Jan van Ek, 1975): người học cần làm được những việc gì bằng ngôn ngữ để tự xoay xở trong đời sống ở nước khác. Cách tiếp cận đó đặt trọng tâm vào việc dùng ngôn ngữ để làm việc, thay vì đếm số quy tắc ngữ pháp đã học.
Các mô tả trong CEFR được xây dựng và hiệu chỉnh bằng dữ liệu: giáo viên ở nhiều nước đánh giá học viên của mình theo các câu mô tả, rồi các nhà nghiên cứu dùng mô hình thống kê để xếp câu mô tả vào bậc. Công trình của Brian North và cộng sự ở Thuỵ Sĩ trong thập niên 1990 là phần nền của thang này.
Năm 2020, Hội đồng châu Âu công bố bản bổ sung gọi là CEFR Companion Volume. Bản này thêm mức Pre-A1 cho người mới bắt đầu, bổ sung mô tả cho trẻ em và thiếu niên, mở rộng mảng "trung gian" (giải thích, tóm tắt, chuyển ý từ người này sang người khác) và dùng ngôn ngữ trung tính hơn thay cho khái niệm "người bản ngữ lý tưởng". Khi trường hay bài thi ghi "đối chiếu CEFR", về nguyên tắc là đối chiếu với bộ mô tả này.
Sáu bậc nói con làm được những gì
Bảng dưới diễn giải tinh thần các mô tả chung của CEFR cho từng bậc, kèm ví dụ trong đời sống của một học sinh đi học tiếng ở nước ngoài. Đây là diễn giải để dễ hình dung, không phải nguyên văn các câu mô tả.
| Bậc | Nhóm | Tinh thần mô tả chung | Ví dụ với học sinh đi học tiếng |
|---|---|---|---|
| A1 | Người dùng cơ bản | Hiểu và dùng câu rất quen thuộc, giới thiệu bản thân, hỏi đáp đơn giản khi người kia nói chậm | Nói tên, tuổi, quê, hỏi phòng ăn ở đâu |
| A2 | Người dùng cơ bản | Trao đổi về việc quen thuộc hằng ngày, mua sắm, gia đình, trường học bằng câu ngắn | Đặt món ở quán, hỏi giờ xe buýt, kể sơ lược ngày hôm qua |
| B1 | Người dùng độc lập | Xử lý phần lớn tình huống khi đi lại, kể chuyện, trình bày ý kiến và lý do ngắn gọn | Kể với gia đình chủ nhà về chuyến đi tham quan, nói vì sao thích hay không thích |
| B2 | Người dùng độc lập | Hiểu ý chính của văn bản phức tạp, trao đổi trôi chảy với người bản ngữ mà hai bên không phải gồng | Tham gia thảo luận nhóm trên lớp, tranh luận nhẹ với bạn quốc tế |
| C1 | Người dùng thành thạo | Hiểu văn bản dài, khó; diễn đạt linh hoạt cho học tập, công việc, ít phải tìm từ | Theo được bài giảng chuyên môn, viết bài luận có lập luận chặt |
| C2 | Người dùng thành thạo | Hiểu gần như mọi thứ nghe đọc được, diễn đạt tinh tế, phân biệt sắc thái | Mức của người dùng ngôn ngữ đó ở trình độ học thuật cao |
Ngoài sáu bậc chính, CEFR còn có các bậc cộng như A2+, B1+, B2+ để chỉ người đã vượt mức giữa của một bậc nhưng chưa tới bậc kế tiếp. Nhiều bài thi và trường dùng các bậc cộng này, nên báo cáo ghi "B1+" không phải cách viết tuỳ tiện.
Ba điều phụ huynh hay hiểu sai về CEFR
Bậc không phải điểm số. CEFR không có điểm. Các bài thi có điểm riêng của chúng, rồi công bố bảng đối chiếu điểm đó sang bậc CEFR. Hai bài thi khác nhau có thể cùng ghi "B1" nhưng đo những kỹ năng khác nhau, với cách chấm khác nhau. Khi so hai kết quả, cần biết chúng đến từ bài nào.
Một người có nhiều bậc cùng lúc. Hồ sơ năng lực của người học gần như luôn lệch: nghe B1, nói A2+, viết A2 là chuyện bình thường, đặc biệt ở học sinh vừa đi học tiếng ở nước ngoài về, thường nghe và nói tiến nhanh hơn viết. CEFR khuyến khích mô tả hồ sơ theo từng kỹ năng thay vì gộp thành một chữ duy nhất.
Khoảng cách giữa các bậc không đều. Từ A1 lên A2 nhanh hơn nhiều so với từ B1 lên B2, và từ B2 lên C1 còn lâu hơn nữa. Một khoá học vài tuần có thể giúp người mới bắt đầu thấy rõ mình đã sang bậc khác, nhưng với người đã ở B1, cùng khoá đó thường chỉ đẩy con lên trong phạm vi bậc. Nghe ai đó hứa "lên một bậc sau bốn tuần" thì cần hỏi con đang ở bậc nào và đo bằng gì.
Một ví dụ đọc hồ sơ lệch sau chuyến đi
Lấy một ví dụ giả định: một học sinh lớp 8 học bốn tuần ở nước ngoài, về nhà với báo cáo ghi nghe B1, nói B1, đọc A2+, viết A2. Nếu chỉ nhìn chữ "B1" ở dòng đầu, gia đình dễ đăng ký cho con vào một lớp B1 ở trung tâm, rồi vài tuần sau thấy con chật vật với bài đọc dài và bài viết, dù trên lớp con nói hăng hơn ai hết.
Đọc hồ sơ theo từng kỹ năng cho một cách hiểu khác. Con đã có nền nghe nói vững hơn mức đọc viết, điều rất hay gặp sau một giai đoạn sống trong ngôn ngữ. Việc tiếp theo hợp lý là giữ nghe nói bằng các hoạt động nhẹ, còn thời gian học có chủ đích dồn vào đọc nhiều và viết đoạn ngắn có người sửa. Lớp phù hợp có thể là lớp xếp theo kỹ năng yếu hơn, hoặc lớp B1 nhưng kèm kế hoạch đọc viết riêng ở nhà.
Ví dụ này cũng cho thấy vì sao không nên rút gọn kết quả thành một nhãn để kể với họ hàng. Nhãn chung che mất phần con cần nhất, và một học sinh nghe quá nhiều câu "con đã B1 rồi" có khi lại ngại thừa nhận mình chưa đọc nổi một trang sách tiếng Anh.
Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam
Năm 2014, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 01/2014/TT-BGDĐT về Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam. Khung này được xây dựng dựa trên CEFR, chia ba cấp sơ cấp, trung cấp, cao cấp, mỗi cấp hai bậc, và Bậc 1 đến Bậc 6 tương thích với A1 đến C2. Các mô tả được điều chỉnh cho bối cảnh người Việt học ngoại ngữ. Nhiều văn bản về chuẩn đầu ra, tuyển dụng, chứng chỉ ở Việt Nam dùng tên "Bậc 3", "Bậc 4" thay vì B1, B2.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Tiếng Anh đặt mục tiêu theo khung này: học sinh hoàn thành tiểu học đạt Bậc 1, hoàn thành trung học cơ sở đạt Bậc 2, hoàn thành trung học phổ thông đạt Bậc 3. Biết điều này giúp phụ huynh đặt kết quả của con vào khung quen thuộc: một học sinh lớp 7 đi học tiếng ở nước ngoài về, nói được ở mức B1, đã vượt mục tiêu chương trình phổ thông của cấp học mình ở kỹ năng nói.
Cũng nên lưu ý rằng mục tiêu của chương trình là mức tối thiểu chung, và chương trình ở trường đánh giá theo cách riêng, nặng về những gì đã dạy. Một học sinh có thể đạt bậc cao trong giao tiếp nhưng vẫn mất điểm ở bài kiểm tra trên lớp vì dạng bài khác. Hai thước đo này bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Pre-A1 và mô tả dành cho trẻ em, thiếu niên
Với con 8–12 tuổi, bản bổ sung năm 2020 có ý nghĩa thực tế hơn bản 2001, vì nhiều em mới bắt đầu và cần những mô tả hợp lứa tuổi. Một số điểm đáng chú ý:
- Pre-A1 mô tả người học làm được những việc rất nhỏ nhưng có thật: nhận ra vài từ quen, trả lời câu hỏi đơn giản về bản thân bằng từ đơn, làm theo chỉ dẫn ngắn có cử chỉ kèm theo.
- Mô tả theo nhóm tuổi: Hội đồng châu Âu đã phát hành các tập tổng hợp câu mô tả được điều chỉnh cho trẻ khoảng 7–10 và 11–15 tuổi, dựa trên các bộ hồ sơ ngôn ngữ dùng ở trường học châu Âu. Các câu mô tả nói về việc ở trường, chơi với bạn, đọc truyện thay vì đi làm, viết thư công việc.
- Trung gian: mảng mới này mô tả những việc như giải thích lại cho bạn một hướng dẫn, tóm tắt một câu chuyện cho người không đọc. Học sinh sống trong nhóm quốc tế làm việc này hằng ngày, nhưng các bài thi truyền thống ít đo.
- Không nhắm tới "người bản ngữ": các mô tả về phát âm được viết lại theo hướng "người nghe hiểu được đến đâu", phù hợp hơn với học sinh bắt đầu học ngoại ngữ sau tuổi nhỏ.
Với con 13–17 tuổi, mô tả chung của CEFR đã đủ dùng, chỉ cần đổi ví dụ từ công việc sang học tập. Những gì con làm được ở trường tiếng, với gia đình chủ nhà và nhóm bạn là chất liệu tốt để đối chiếu.
Dùng CEFR khi đọc báo cáo của trường và đặt mục tiêu tiếp theo
Khi đã hiểu khung, phụ huynh có thể dùng nó như một ngôn ngữ chung để nói chuyện với trường, giáo viên và chính con:
- Hỏi trường đối chiếu thế nào. Khi báo cáo ghi "Intermediate, tương đương B1", hỏi lại trường đối chiếu dựa trên bài kiểm tra nào, có đo phần nói không. Trường có kiểm định thường trả lời được câu này rõ ràng.
- Xin hồ sơ theo kỹ năng. Nếu chỉ có một bậc chung, hỏi giáo viên con mạnh hơn ở kỹ năng nào và yếu hơn ở kỹ năng nào. Một câu trả lời kiểu "nghe tốt hơn viết" đã đủ để định hướng việc học ở nhà.
- Đọc câu mô tả cùng con. Chọn vài câu mô tả của bậc hiện tại và bậc kế tiếp, hỏi con câu nào con làm được rồi, câu nào chưa. Thiếu niên thường thấy cách này dễ chịu hơn nghe điểm số.
- Đặt mục tiêu theo việc làm được. Thay vì "lên B2 trong năm nay", đặt mục tiêu như "theo được một video bài giảng mười phút về chủ đề con thích mà không cần phụ đề tiếng Việt". Mục tiêu dạng này đo được ở nhà và gắn với nhu cầu thật.
Cách dùng này giữ đúng tinh thần ban đầu của CEFR: mô tả người học làm được gì, để việc dạy và học nhắm vào đó, chứ không phải gắn một nhãn trình độ lên đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
CEFR có áp dụng cho tiếng Trung không?
CEFR được viết để dùng cho mọi ngôn ngữ, và nhiều bài thi tiếng Trung có công bố bảng đối chiếu. Tuy vậy, việc quy đổi các bài thi tiếng Trung sang CEFR còn nhiều tranh luận, vì hệ chữ viết làm cho đọc viết tiến chậm hơn nghe nói so với các ngôn ngữ dùng chữ cái. Nên coi các bảng quy đổi là tham khảo.
Bậc 3 theo khung Việt Nam có bằng B1 của một bài thi quốc tế không?
Về thiết kế, Bậc 3 được xây dựng để tương thích với B1. Nhưng hai bài thi khác nhau, dù cùng gắn nhãn một bậc, không hoàn toàn thay thế nhau trong mọi mục đích: trường hay cơ quan tiếp nhận thường chỉ định rõ chứng chỉ nào được chấp nhận. Muốn dùng vào việc gì thì đọc yêu cầu của nơi đó.
Con học xong khoá ở nước ngoài có cần thi để biết bậc CEFR không?
Không cần nếu mục đích chỉ là biết con đang ở đâu; nhận xét có căn cứ của giáo viên và bản ghi âm con nói đã cho hình dung khá tốt. Thi một bài chuẩn hoá có ích khi gia đình cần một mốc đo được, so được qua thời gian, hoặc khi kế hoạch học tiếp theo yêu cầu một chứng chỉ.
Tại sao trường ghi con B1 mà bài thử trên mạng lại ra A2?
Có thể vì hai bài đo khác kỹ năng: trường có thể dựa nhiều vào nghe nói trên lớp, bài thử trên mạng thường chỉ đo ngữ pháp và đọc. Cũng có thể bài thử trên mạng chưa được hiệu chỉnh với CEFR một cách nghiêm túc. Nên tin vào bài nào có công bố cách đối chiếu và đo đúng kỹ năng bạn quan tâm.
Trẻ 8 tuổi ở mức Pre-A1 sau khoá học có phải là học không hiệu quả không?
Không nhất thiết. Với trẻ mới bắt đầu, chuyển từ chưa có gì sang Pre-A1 hay A1 sau vài tuần là bước có ý nghĩa: con nghe hiểu được chỉ dẫn, dám trả lời câu hỏi, có vài chục từ dùng được. Ở tuổi này, hứng thú và thói quen nghe nói hằng ngày quan trọng hơn nhãn trình độ.
Có nên cho con tự đánh giá bằng các câu mô tả CEFR không?
Nên, như một công cụ trò chuyện. Hội đồng châu Âu từng khuyến khích dùng bảng tự đánh giá trong Hồ sơ Ngôn ngữ châu Âu để người học tự theo dõi mình. Kết quả tự đánh giá không thay bài thi, nhưng giúp con biết mình muốn làm được việc gì tiếp theo.