Sau một khoá du học hè vài tuần, phần thay đổi rõ nhất thường là nghe hiểu, độ trôi chảy khi nói và sự tự tin dùng ngôn ngữ với người lạ. Độ chính xác ngữ pháp, kỹ năng viết và từ vựng học thuật thường tiến chậm hơn nhiều, vì những kỹ năng đó cần thời gian dài và luyện có chủ đích. Đây là kết quả khá nhất quán trong các nghiên cứu về học ngôn ngữ ở nước ngoài, không chỉ là kinh nghiệm của các trại.
Biết trước điều này giúp phụ huynh đặt câu hỏi đúng khi con về: không phải "con lên mấy điểm", mà "con có nghe được nhanh hơn không, có dám nói hơn không". Bài này tóm lược những gì nghiên cứu nói về học ngắn hạn ở nước ngoài, giải thích vì sao các kỹ năng tiến theo nhịp khác nhau, và nêu những yếu tố làm cùng một khoá học cho kết quả rất khác nhau giữa hai đứa trẻ.
Nghiên cứu về học ngôn ngữ ở nước ngoài nói gì
Lĩnh vực nghiên cứu học ngôn ngữ ở nước ngoài, thường gọi là study abroad trong ngôn ngữ học ứng dụng, phát triển mạnh từ thập niên 1990. Cuốn Second Language Acquisition in a Study Abroad Context do Barbara Freed biên tập (John Benjamins, 1995) là một trong những tập hợp đầu tiên. Năm 2004, tạp chí Studies in Second Language Acquisition có một số chuyên đề do Joseph Collentine và Barbara Freed chủ biên, so sánh người học ở nước ngoài với người học trong nước.
Kết quả lặp lại ở nhiều nghiên cứu: người học ở nước ngoài thường tiến bộ rõ về độ trôi chảy, như nói nhanh hơn, ít ngắt quãng hơn, và về khả năng ứng xử trong giao tiếp. Về độ chính xác ngữ pháp, kết quả không đồng nhất, có nghiên cứu thấy ít khác biệt so với người học trong nước. Phần lớn các nghiên cứu này làm với sinh viên đi một học kỳ hoặc dài hơn.
Với kỳ ở lại ngắn, ít nghiên cứu hơn. Àngels Llanes và Carmen Muñoz (2009, tạp chí System) theo dõi người học tiếng Anh đi ba đến bốn tuần và ghi nhận tiến bộ ở nghe hiểu và một số chỉ số trôi chảy khi nói. Các nghiên cứu về trẻ em và thiếu niên học ở nước ngoài còn ít, mẫu nhỏ, nên nên đọc như xu hướng, không như lời hứa cho từng em.
Kỹ năng nào thường tiến, kỹ năng nào chậm
Bảng dưới tổng hợp xu hướng chung cho một khoá hè vài tuần, dựa trên các kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm của các trường. Mỗi trẻ có thể khác:
| Kỹ năng | Xu hướng sau vài tuần | Vì sao |
|---|---|---|
| Nghe hiểu | Thường tiến rõ | Con nghe liên tục, nhiều giọng, tốc độ thật, cả ngày |
| Độ trôi chảy khi nói | Thường tiến rõ | Nói nhiều lần mỗi ngày, phải phản xạ nhanh |
| Tự tin, bớt ngại sai | Thường thay đổi nhiều | Con thấy mình được hiểu dù còn lỗi |
| Từ vựng đời sống | Tăng | Gặp lặp lại trong bối cảnh thật: ăn, ở, chơi, đi lại |
| Phát âm, ngữ điệu | Có thay đổi, không đều | Phụ thuộc tuổi, mức độ bắt chước, ai con nói cùng |
| Độ chính xác ngữ pháp | Chậm, không chắc | Giao tiếp ưu tiên được hiểu, ít dừng sửa lỗi |
| Viết, đọc học thuật | Ít thay đổi | Không phải trọng tâm của trại hè |
Những gì tiến nhanh là những gì con dùng nhiều nhất mỗi ngày. Những gì tiến chậm là những gì cần luyện có chủ đích, nhận phản hồi, sửa lại, vốn là việc của lớp học dài hạn.
Vì sao nghe và nói tiến nhanh hơn ngữ pháp
Trong giao tiếp thật, mục tiêu là được hiểu. Một câu sai ngữ pháp nhưng người kia vẫn hiểu là xong, cuộc nói chuyện đi tiếp. Con học cách nói nhanh hơn, dùng câu ngắn, đoán nghĩa từ ngữ cảnh, chuyển hướng khi bí từ. Những kỹ năng này chính là độ trôi chảy, và chúng được luyện mỗi khi con mở miệng.
Ngữ pháp chính xác cần một vòng khác: nhận ra mình sai, biết cách đúng, dùng lại cho tới khi quen. Trong giờ chơi, ít ai sửa lỗi cho con. Merrill Swain, với giả thuyết về đầu ra (1985), lập luận rằng chính việc phải nói và viết, rồi nhận ra chỗ hụt, mới đẩy người học chú ý tới hình thức ngôn ngữ. Ở trại hè, phần này diễn ra chủ yếu trong lớp buổi sáng, và vài tuần là không nhiều.
Một số nhà nghiên cứu, như Robert DeKeyser, cũng lưu ý rằng người học cần một nền tảng nhất định để biến những giờ dùng ngôn ngữ thành tiến bộ có hệ thống; thiếu nền, người học dễ dựa vào vài câu quen mà không mở rộng được. Vì thế giờ học buổi sáng ở trại vẫn quan trọng, dù phần thay đổi dễ thấy nhất lại đến từ giờ ngoài lớp.
Những yếu tố làm hai đứa trẻ cùng khoá về với kết quả khác nhau
Con nói với ai. Một em dành buổi tối với bạn quốc tế và một em dành buổi tối với nhóm cùng nước học cùng lớp, ở cùng trại, nhưng thời gian dùng tiếng Anh thật có thể chênh nhau nhiều lần.
Con chủ động đến đâu. Trẻ hỏi han, bắt chuyện, xung phong trong hoạt động tạo ra nhiều cơ hội nói hơn trẻ chờ người khác bắt chuyện. Tính cách ảnh hưởng, nhưng có thể chuẩn bị bằng vài chiến lược đơn giản trước khi đi.
Trình độ đầu vào. Trẻ ở trình độ thấp thường thấy thay đổi lớn về nghe hiểu và sự tự tin; trẻ đã khá thấy thay đổi tinh hơn, như nói tự nhiên hơn, dùng thành ngữ đời thường.
Hình thức ở và tổ chức của trại. Phòng trộn quốc tịch, quy tắc ngôn ngữ có người giữ, hoạt động có nhiệm vụ cần trao đổi đều làm tăng lượng tiếng Anh con dùng.
Độ dài khoá và giai đoạn thích nghi. Tuần đầu thường chủ yếu để làm quen. Khoá dài hơn cho con nhiều tuần ở trạng thái thoải mái, nơi phần lớn tiến bộ diễn ra.
Sức khoẻ và giấc ngủ. Một đứa trẻ thiếu ngủ vì thức khuya nhắn tin về nhà sẽ học kém đi rõ rệt ở giờ sáng và ngại tham gia hoạt động chiều.
Đặt kỳ vọng thế nào trước khi con đi
Kỳ vọng đúng giúp cả cha mẹ và con đánh giá chuyến đi công bằng. Vài gợi ý:
- Nói với con về mục tiêu bằng những việc làm được, ví dụ "kết được ba người bạn nước ngoài", "tự gọi món", "dám hỏi khi không hiểu", thay vì một bậc trình độ.
- Không hứa thưởng theo điểm kiểm tra cuối khoá. Kiểm tra cuối khoá của trại hè chủ yếu để xác nhận trình độ, không đo đủ những thay đổi quan trọng nhất.
- Chuẩn bị tinh thần rằng con có thể về nói nhanh hơn nhưng vẫn sai ngữ pháp như cũ. Đó là bình thường.
- Ghi lại một đoạn con nói tiếng Anh vài phút trước khi đi, để sau khi về so sánh. Nghe lại hai đoạn thường thấy thay đổi rõ hơn mọi bảng điểm.
- Đừng so con với con nhà khác cùng đi. Mỗi em vào trại ở một điểm xuất phát khác, mang về những thứ khác.
Câu hỏi hay nhất khi con về không phải "con học được gì", mà "kể cho bố mẹ nghe về một người bạn con quen". Cách con kể sẽ cho thấy nhiều điều.
Hiểu lầm phổ biến về kết quả du học hè
"Đi về là nói như người bản xứ." Vài tuần không đủ để thay đổi giọng và ngữ pháp tới mức đó. Con về nói tự tin hơn, nhanh hơn, nhưng vẫn là người đang học. Kỳ vọng này dễ làm phụ huynh thất vọng oan về một chuyến đi thật ra rất có ích.
"Càng nhiều giờ học trên lớp càng tốt." Khoá tăng cường có nhiều giờ lớp hơn, nhưng với học sinh nhỏ tuổi, một ngày quá dày khiến con kiệt sức, giảm phần hoạt động chiều là nơi tiếng được dùng thật. Số giờ lớp chỉ là một phần của bài toán.
"Chương trình chi phí cao hơn thì học được nhiều hơn." Chi phí phản ánh nhiều thứ: nước đến, chỗ ở, chuyến tham quan, thương hiệu trường. Lượng tiếng Anh con dùng phụ thuộc nhiều hơn vào cách tổ chức, cơ cấu quốc tịch và chính con.
"Có giấy chứng nhận là có trình độ." Giấy chứng nhận cuối khoá xác nhận con đã học và trình độ trường xếp. Nó không thay cho chứng chỉ của một hội đồng thi được công nhận, và không đo được hết những gì con thay đổi.
"Một mùa hè là đủ." Mùa hè là một cú hích. Phần lớn giá trị lâu dài đến từ những gì con làm với tiếng Anh trong các tháng sau đó.
Những thay đổi không nằm trong ngôn ngữ
Một phần lớn giá trị của mùa hè không đo được bằng bài kiểm tra tiếng. Con đã sống vài tuần với người từ nhiều nước, ăn món lạ, chơi trò lạ, giải quyết bất đồng với một bạn cùng phòng có thói quen khác hẳn. Con đã tự quản lý đồ đạc, tiền tiêu vặt, giờ giấc dưới sự trông chừng của người lớn nhưng không có cha mẹ bên cạnh.
Những trải nghiệm này ảnh hưởng tới cách con nhìn việc học ngoại ngữ sau đó. Nhiều học sinh về nước có động lực học rõ hơn vì giờ đã có người để nói chuyện, có lý do cụ thể để giỏi hơn. Động lực đó, nếu được nuôi đúng cách trong năm học tiếp theo, quyết định phần lớn việc tiến bộ mùa hè có được giữ lại hay không.
Phụ huynh nên để ý cả những thay đổi này khi con về, và trân trọng chúng như kết quả thật của chuyến đi, không chỉ là phần phụ của việc học tiếng.
Sau khi về: phần việc của năm học tiếp theo
Tiến bộ sau một mùa hè dễ phai nếu về nước con không còn dùng tiếng. Đây là điều gần như ai học ngôn ngữ cũng trải qua. Cách giữ không phức tạp: duy trì một lượng nghe và nói đều đặn, giữ liên lạc với bạn quốc tế, đọc hoặc xem nội dung con thích bằng tiếng Anh, và nếu có điều kiện thì có một lớp học tập trung vào nói.
Kế hoạch giữ tiếng cụ thể theo tháng, cách đọc nhận xét của trường, các bài kiểm tra trình độ thiếu niên như Cambridge Young Learners hay TOEFL Junior dùng để làm gì, đều có bài riêng trong danh mục đo tiến bộ và giữ tiếng sau chuyến đi của trang.
Với gia đình đang cân nhắc mùa hè đầu tiên, điều quan trọng là bắt đầu với kỳ vọng đúng. Các khoá hè ngắn hạn do Global Gate Pass tổ chức, gồm lịch học và cách trường gửi nhận xét cuối khoá, có thông tin ở duhocnganhan.com để gia đình đối chiếu với những gì bài này nêu.
Câu hỏi thường gặp
Học bốn tuần ở nước ngoài có bằng một năm học ở nhà không?
Không có cách quy đổi chính xác như vậy, và các con số kiểu đó thường không có nguồn đáng tin. Bốn tuần ở nước ngoài cho nhiều giờ nghe nói hơn hẳn, nhưng thiếu phần luyện ngữ pháp, đọc viết có hệ thống của cả năm học. Hai môi trường bổ sung cho nhau.
Con về nói giọng khác hẳn có phải là tiến bộ không?
Thay đổi ngữ điệu, bắt chước cách nói của bạn bè và người bản xứ là dấu hiệu con đã nghe và tiếp nhận nhiều. Trẻ nhỏ thường bắt chước giọng nhanh hơn người lớn. Đó là tiến bộ về ngữ âm, nhưng không nói lên tất cả về các kỹ năng khác.
Vì sao điểm kiểm tra cuối khoá của con không tăng nhiều?
Kiểm tra cuối khoá ở trại hè thường đo ngữ pháp và từ vựng, là những phần tiến chậm trong vài tuần. Những gì thay đổi nhiều nhất là nghe hiểu, độ trôi chảy và tự tin lại khó đo bằng một bài kiểm tra ngắn. Nghe con nói trước và sau chuyến đi thường cho thấy rõ hơn.
Có nghiên cứu nào về trẻ em học ngắn hạn ở nước ngoài không?
Có nhưng ít hơn nhiều so với nghiên cứu về sinh viên đại học. Carmen Muñoz và các cộng sự ở Barcelona có một số nghiên cứu về trẻ em và thiếu niên học ở nước ngoài, nhưng mẫu thường nhỏ. Kết quả nên đọc như xu hướng, không như lời hứa cho từng em.
Đi hai mùa hè liên tiếp có tốt hơn một mùa không?
Thường là có, vì mùa thứ hai con không mất nhiều thời gian làm quen và bước vào với vốn tiếng đã có. Tuy vậy điều quyết định vẫn là năm học ở giữa: nếu con giữ được tiếng, mùa hè thứ hai sẽ bắt đầu từ điểm cao hơn rõ rệt.
Làm sao biết chuyến đi có đáng không?
Nhìn vào mục tiêu ban đầu của gia đình. Nếu mục tiêu là con mạnh dạn giao tiếp và thích học ngoại ngữ hơn, hãy quan sát con trong vài tháng sau khi về: con có chủ động nghe, nói, liên lạc với bạn nước ngoài không. Đó là thước đo thật hơn một tờ giấy chứng nhận.