Nhiều học sinh đi học tiếng ở nước ngoài về thấy giờ tiếng Anh ở trường quá dễ, chủ yếu vì phần nghe nói của con đã vượt mức lớp, trong khi chương trình và bài kiểm tra ở trường nặng về ngữ pháp, đọc và viết. Cảm giác "dễ" thường đúng ở phần nói, nhưng chưa chắc đúng ở phần thi. Cách xử lý hợp lý là kiểm tra xem dễ ở phần nào, nói chuyện với giáo viên để con có thêm việc ở mức cao hơn, và tìm thử thách ngoài lớp cho phần đã vượt.
Bỏ qua cảm giác này có hai rủi ro: con chán, mất hứng thú với tiếng Anh, hoặc con chủ quan rồi mất điểm ở những dạng bài chưa quen. Bài này đi qua từng bước, từ hiểu vì sao con thấy dễ đến cách nói chuyện với nhà trường mà không đặt giáo viên vào thế khó.
Vì sao con thấy lớp ở trường dễ
Trong vài tuần ở nước ngoài, con nghe tiếng Anh nhiều giờ mỗi ngày, nói với giáo viên, bạn quốc tế, gia đình chủ nhà. Về lớp ở Việt Nam, những đoạn hội thoại trong sách giáo khoa đọc chậm, chủ đề quen, câu hỏi đơn giản. Với tai đã quen tốc độ thật, các bài nghe trên lớp có thể thấy dễ, và các hoạt động nói theo mẫu thấy nhàm.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Tiếng Anh nhắm đến mục tiêu tối thiểu chung cho cả lớp, như đạt Bậc 2 khi hết trung học cơ sở và Bậc 3 khi hết trung học phổ thông theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam. Một lớp có hàng chục học sinh với trình độ chênh nhau rất xa, nên giáo viên phải dạy ở mức đa số theo kịp. Học sinh vừa có một giai đoạn học dày sẽ dễ vượt mức đó ở nghe nói.
Nhưng chương trình ở trường còn có phần ngữ pháp, từ vựng theo chủ đề, đọc hiểu và viết theo dạng bài cụ thể, và bài kiểm tra thường dành nhiều điểm cho những phần này. Một khoá học tiếng thiên về giao tiếp không nhắm vào những dạng bài đó. Vì thế, con có thể vừa thấy giờ học dễ vừa mất điểm ở bài kiểm tra nếu không chú ý.
Dễ thật hay chỉ dễ ở một phần
Trước khi kết luận lớp quá dễ, nên tách ra con thấy dễ ở phần nào. Bảng dưới gợi ý cách đọc các biểu hiện thường gặp.
| Biểu hiện | Có thể là | Kiểm tra bằng cách |
|---|---|---|
| Con chán giờ nghe và nói trên lớp | Nghe nói của con vượt mức lớp | So bản ghi âm con nói với yêu cầu của bài nói trong sách |
| Con làm bài tập ngữ pháp nhanh, ít sai | Ngữ pháp của con cũng đã vượt | Xem điểm các bài kiểm tra ngữ pháp, viết gần nhất |
| Con nói hay nhưng điểm kiểm tra bình thường | Phần thi viết, ngữ pháp, dạng bài chưa theo kịp | Đọc bài kiểm tra cùng con, xem mất điểm ở dạng nào |
| Con không làm bài tập về nhà vì "dễ quá" | Có thể dễ thật, có thể chủ quan | Cho con làm một bài nâng cao cùng chủ đề, xem kết quả |
| Con ngại phát biểu dù biết câu trả lời | Không phải vấn đề trình độ, mà là cảm giác với bạn bè | Hỏi con thấy thế nào khi nói tiếng Anh trước lớp |
Nếu kiểm tra thấy con vượt ở mọi phần, kể cả bài kiểm tra, thì lớp thật sự quá dễ và cần nói chuyện với giáo viên về hướng phân hoá. Nếu con chỉ vượt ở nghe nói, việc cần làm là giữ phần đó bằng hoạt động ngoài lớp và chú tâm hơn vào phần thi ở trường.
Đừng để cảm giác dễ thành chủ quan
Ngữ pháp trong văn viết khác trong lời nói. Khi nói, người nghe bỏ qua những lỗi nhỏ như thiếu "s" ở động từ hay dùng sai mạo từ, nên con vẫn nói trôi được mà không nhận ra mình còn những lỗi đó. Bài kiểm tra viết thì chấm đúng những chỗ này.
Dạng bài là một kỹ năng riêng. Bài kiểm tra ở trường có những dạng như chọn từ có phát âm khác, tìm lỗi sai, viết lại câu giữ nguyên nghĩa. Đây là dạng bài có quy ước riêng, cần làm quen, và một khoá giao tiếp ở nước ngoài không dạy những thứ này.
Thái độ trong lớp được nhìn thấy. Một học sinh tỏ ra chán, làm việc riêng hoặc sửa lời giáo viên trước lớp dễ tạo ấn tượng không tốt, kể cả khi con đúng. Giúp con hiểu rằng thấy dễ không có nghĩa là được bỏ qua giờ học, và cách thể hiện năng lực tốt là làm tốt phần việc được giao rồi xin thêm.
Giữ điểm ở trường có giá trị riêng. Điểm môn tiếng Anh ở trường liên quan đến học bạ, xét tuyển vào lớp, vào cấp. Đó là lý do thực tế để con không xem nhẹ bài kiểm tra, dù nghe nói đã tốt.
Nói chuyện với giáo viên tiếng Anh ở trường
Mục đích của cuộc trao đổi không phải là chứng minh con giỏi hơn chương trình, mà là cùng giáo viên tìm cách để con tiếp tục được học. Có thể làm theo các bước:
- Chọn thời điểm phù hợp, như buổi họp phụ huynh hoặc hẹn trước một cuộc gặp ngắn, không bắt chuyện lúc giáo viên đang bận giữa giờ.
- Kể ngắn gọn về chuyến học: con học ở đâu, bao lâu, trường đánh giá con ở mức nào. Mang theo báo cáo cuối khoá nếu có.
- Hỏi giáo viên quan sát được gì về con trên lớp sau khi về. Giáo viên thấy những điều phụ huynh không thấy, như con có giúp bạn không, có làm việc riêng không.
- Hỏi về khả năng có thêm việc ở mức cao hơn: bài đọc nâng cao, câu hỏi mở trong giờ nói, dự án nhỏ, đội tuyển hoặc câu lạc bộ tiếng Anh của trường nếu có.
- Hỏi phần nào con cần chú ý để giữ điểm ở trường: dạng bài nào con hay mất điểm, phần ngữ pháp nào cần ôn.
- Thống nhất một việc cụ thể để theo dõi trong vài tuần, rồi hẹn trao đổi lại ngắn qua sổ liên lạc hoặc tin nhắn với giáo viên chủ nhiệm.
Giáo viên ở trường công lập thường dạy nhiều lớp đông, nên những đề xuất nhẹ, không cần chuẩn bị riêng nhiều, như cho con làm phần nâng cao trong sách hoặc giao vai trưởng nhóm trong hoạt động nói, dễ được đồng ý hơn yêu cầu một chương trình riêng.
Tìm thêm thử thách ngoài lớp
Phần nghe nói con đã vượt cần được nuôi tiếp ở nơi khác, nếu không nó sẽ nhạt dần. Một số hướng, tuỳ điều kiện gia đình:
- Lớp xếp theo trình độ thay vì theo tuổi. Một lớp ở trung tâm xếp học sinh bằng bài kiểm tra đầu vào có cả phần nói cho phép con học cùng các bạn ở mức tương tự. Mang báo cáo cuối khoá đến khi kiểm tra xếp lớp.
- Đọc mở rộng ở mức của con. Đọc sách tiếng Anh vừa sức mỗi ngày là thử thách con tự kiểm soát được, giữ được phần đọc và vốn từ.
- Dự án dùng tiếng Anh. Làm một video ngắn giới thiệu quê mình bằng tiếng Anh, viết blog về sở thích, thuyết trình một chủ đề con mê. Dự án cho con lý do để dùng tiếng ở mức cao hơn bài tập.
- Câu lạc bộ, cuộc thi có tính hợp tác. Tranh biện, kể chuyện, diễn kịch bằng tiếng Anh ở trường hay ở thư viện, trung tâm văn hoá. Chọn hoạt động con thích, không chọn chỉ vì có giải.
- Một chứng chỉ có mục đích. Nếu kế hoạch của con cần một chứng chỉ, chuẩn bị cho nó là thử thách cụ thể. Không thi chỉ để có thêm một tờ giấy.
Khi con giấu bớt khả năng để không khác bạn
Không phải học sinh nào đi học tiếng về cũng khoe tiếng Anh; nhiều em làm điều ngược lại. Một số thiếu niên cố nói giọng "giống bạn", không phát biểu dù biết câu trả lời, vì sợ bị trêu là làm màu hay bị xem là khoe đi nước ngoài. Ở tuổi 11–15, cảm giác thuộc về nhóm bạn có khi quan trọng với con hơn điểm số.
Điều này thường đi kèm hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là sốc văn hoá ngược: khi trở về, con thấy lạc lõng với nhịp sống cũ, nhớ bạn bè và tự do ở bên kia, và cần thời gian để thích nghi lại. Phụ huynh không nên ép con thể hiện tiếng Anh trước lớp để "không phí chuyến đi", vì điều đó có thể làm con càng muốn giấu.
Cách hỗ trợ là để con có những nơi an toàn để dùng tiếng Anh tự nhiên: buổi nói trực tuyến, lớp ở trung tâm với các bạn cùng trình độ, câu lạc bộ có bạn cùng sở thích. Ở những nơi đó, nói tốt là bình thường, không làm con khác biệt. Theo thời gian, khi đã thoải mái, nhiều em tự tin hơn ở lớp. Nếu thấy con buồn kéo dài, ngại đến trường, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường.
Giữ động lực với tiếng Anh suốt năm học
Cảm giác hào hứng sau chuyến đi thường mạnh nhất trong vài tuần đầu rồi nhạt dần khi năm học cuốn con vào lịch kín. Nếu tiếng Anh ở trường chỉ còn là những bài tập con thấy dễ và nhàm, con có thể dần mất cảm giác rằng tiếng Anh là thứ để dùng, chỉ còn coi nó là một môn học. Đây là lúc dễ đánh mất nhiều nhất phần con có được ở nước ngoài.
Một cách giữ động lực là gắn tiếng Anh với mục tiêu con tự chọn, không phải mục tiêu người lớn đặt. Có em muốn đọc được nguyên bản bộ truyện mình mê, có em muốn giữ liên lạc với bạn quốc tế, có em muốn tự làm video về sở thích. Mục tiêu như vậy cho con lý do dùng tiếng Anh ngoài lớp, ở mức khó hơn bài trên lớp, mà không cần ai nhắc.
Phụ huynh có thể giúp bằng những việc nhỏ: hỏi con về tiến triển của mục tiêu đó vài tuần một lần, ghi nhận khi con làm được, và chuẩn bị tinh thần rằng mục tiêu sẽ thay đổi theo sở thích của tuổi mới lớn. Điều quan trọng không phải là con theo đuổi mãi một mục tiêu, mà là lúc nào cũng có một lý do để con dùng tiếng Anh thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên xin cho con học vượt lớp tiếng Anh ở trường không?
Ở nhiều trường phổ thông, môn tiếng Anh học theo lớp hành chính nên khó học vượt riêng một môn. Một số trường có lớp tăng cường, lớp chất lượng cao hoặc chương trình phân hoá. Hỏi nhà trường về khả năng này, nhưng thường cách thực tế hơn là bổ sung thử thách ngoài giờ.
Con nói giỏi hơn cả giáo viên, có nên sửa giáo viên khi giáo viên phát âm khác không?
Không nên sửa trước lớp. Phát âm khác nhau giữa các giọng tiếng Anh là bình thường, và việc sửa công khai làm giáo viên khó xử. Nếu có điều thật sự muốn hỏi, con có thể hỏi riêng sau giờ một cách tôn trọng. Đây cũng là bài học giao tiếp có giá trị.
Con chủ quan, không làm bài tập về nhà, nên xử lý thế nào?
Cùng con xem lại bài kiểm tra gần nhất để thấy những chỗ mất điểm. Khi con thấy cụ thể những lỗi mình mắc, cảm giác "dễ" thường giảm. Thoả thuận với con: làm đủ bài được giao trước, rồi có thời gian cho những hoạt động tiếng Anh con thích hơn.
Có nên đổi sang trường có chương trình tiếng Anh mạnh hơn không?
Đây là quyết định lớn, nên cân nhắc nhiều yếu tố khác ngoài môn tiếng Anh: bạn bè, quãng đường, chi phí, chương trình các môn khác. Một chuyến học tiếng không phải lý do đủ để chuyển trường. Trước hết, thử các giải pháp bổ sung ngoài lớp trong một học kỳ rồi đánh giá lại.
Làm sao biết lớp ở trung tâm có thật sự xếp theo trình độ không?
Hỏi trung tâm bài kiểm tra đầu vào gồm những phần nào, có phần nói không, và các lớp được chia theo bậc CEFR hay theo tuổi. Xin cho con học thử một buổi để con tự cảm nhận lớp có vừa sức không. Một lớp hợp là lớp con thấy hơi khó nhưng theo được.