Cách so các khoá học tiếng ở nước ngoài đỡ cảm tính nhất là dùng một bảng tiêu chí có trọng số: liệt kê những gì quan trọng với con (kiểm định, giờ dạy thật, sĩ số, giáo viên, chăm sóc học viên dưới 18 tuổi, chỗ ở, tỉ lệ quốc tịch, điều khoản hoàn và hoãn), cho mỗi tiêu chí một trọng số, chấm từng khoá từ 1 đến 5 dựa trên câu trả lời bằng văn bản, rồi cộng lại. Trước khi chấm, đặt vài ngưỡng loại thẳng để gạt bỏ những khoá không đạt mức tối thiểu.
Bảng không quyết định thay gia đình, nhưng nó buộc mọi người nói rõ mình coi trọng gì và làm lộ ra chỗ còn thiếu thông tin. Phần dưới đưa ra bảng mẫu, cách chấm, một ví dụ giả định và cách làm việc với đơn vị tư vấn.
Vì sao cần một bảng thay vì ấn tượng
Khi xem tài liệu của ba bốn trường, ấn tượng đầu tiên thường đến từ những thứ dễ thấy nhất: ảnh khuôn viên, tên thành phố, lời kể của một người quen. Nghiên cứu về ra quyết định, như công trình kinh điển của Amos Tversky và Daniel Kahneman năm 1974 về các lối tắt tư duy, cho thấy con người dễ bị neo vào thông tin đầu tiên và dễ đánh giá cao thứ sẵn có trong trí nhớ. Một khoá được giới thiệu trước, hoặc có một tấm ảnh đẹp, có lợi thế không liên quan gì tới chất lượng dạy.
Bảng chấm điểm không xoá được thiên lệch, nhưng làm nó lộ ra. Khi phải ghi con số cho từng tiêu chí, phụ huynh nhận ra mình chưa biết sĩ số trung bình của trường A, chưa hỏi trường B về điều khoản visa, chưa tra kiểm định của trường C. Bảng cũng giúp cả nhà nói chuyện với nhau: bố có thể coi trọng giờ học, mẹ coi trọng an toàn, con coi trọng hoạt động. Đặt trọng số là cách thoả thuận trước khi cảm xúc chen vào. Làm bảng trên một tờ giấy chung hay một tệp chung đều được, miễn là mọi người cùng nhìn vào một chỗ và cùng sửa.
Bảng tiêu chí mẫu và trọng số gợi ý
Trọng số dưới đây là ví dụ giả định cho một gia đình có con 13 tuổi đi lần đầu. Gia đình có con lớn hơn, đi lần thứ hai, có thể giảm trọng số chăm sóc và tăng trọng số giờ học.
| Tiêu chí | Trọng số gợi ý | Căn cứ để chấm |
|---|---|---|
| Kiểm định của nước sở tại, đúng cơ sở | 3 | Tự tra danh sách của tổ chức kiểm định |
| Chăm sóc và giám sát học viên dưới 18 tuổi | 3 | Tỉ lệ nhân viên, giờ giới nghiêm, quy trình khẩn cấp |
| Giờ dạy thật cả khoá | 2 | Tính từ số bài, độ dài bài, trừ ngày lễ |
| Sĩ số trung bình trong tháng con đi | 2 | Câu trả lời bằng văn bản của trường |
| Trình độ giáo viên và tỉ lệ thời vụ | 2 | Tỉ lệ có chứng chỉ dạy, người phụ trách chuyên môn |
| Tỉ lệ quốc tịch | 2 | Nhóm lớn nhất chiếm bao nhiêu phần trong tháng đó |
| Chỗ ở | 2 | Loại chỗ ở, khoảng cách tới trường, cách kiểm tra homestay |
| Điều khoản hoàn, hoãn, visa bị từ chối | 1 | Điều khoản gốc của trường và hợp đồng đơn vị tư vấn |
| Hoạt động ngoài giờ | 1 | Lịch mẫu, ai dẫn, có dùng tiếng Anh không |
| Lịch bay và khoảng cách đi lại | 1 | Số chặng bay, giờ đến, ngày khai giảng |
Chi phí cố ý không nằm trong bảng. Cách làm hợp lý là chấm chất lượng trước, rồi đặt học phí và các khoản chi bên cạnh tổng điểm. Nếu trộn giá vào bảng, khoá rẻ hơn dễ được điểm cao nhờ giá mà che mất những chỗ yếu về giám sát hay giờ học.
Cách chấm từng tiêu chí từ 1 đến 5
Chấm theo mô tả cố định để không trượt theo cảm xúc. Mỗi tiêu chí nên có một câu mô tả mức 1, mức 3 và mức 5 trước khi chấm, ví dụ:
- Kiểm định: 5 là có tên trong danh sách đúng cơ sở, 3 là chỉ kiểm định cơ sở chính hoặc là hội viên hiệp hội, 1 là không có và không giải thích được.
- Giờ dạy thật: 5 là đủ giờ con cần theo mục tiêu, có số phút cụ thể; 3 là gần đủ nhưng còn mơ hồ về ngày lễ; 1 là trường không nói được độ dài bài học.
- Sĩ số: 5 là có con số trung bình cụ thể và hợp với con; 3 là chỉ có sĩ số tối đa; 1 là không trả lời.
- Chăm sóc dưới 18 tuổi: 5 là có tỉ lệ nhân viên, quy trình khẩn cấp, người phụ trách bảo vệ trẻ được nêu tên chức danh; 1 là chỉ có câu "rất an toàn".
- Điều khoản: 5 là có văn bản rõ cho cả huỷ, hoãn, visa bị từ chối; 3 là có nhưng bất lợi ở một tình huống gia đình lo; 1 là chỉ có cam kết miệng.
- Nhân điểm với trọng số, cộng lại, ghi tổng điểm cạnh danh sách những câu chưa được trả lời. Khoá có nhiều câu chưa trả lời không nên được chọn chỉ vì tổng điểm tạm thời cao. Điểm chỉ có nghĩa khi dựa trên câu trả lời thật.
Ví dụ giả định: ba khoá A, B, C
Ba khoá dưới đây là hư cấu để minh hoạ cách đọc kết quả, không mô tả trường nào. Điểm từ 1 đến 5, trọng số như bảng trên.
| Tiêu chí (trọng số) | Khoá A | Khoá B | Khoá C |
|---|---|---|---|
| Kiểm định (3) | 5 | 5 | 3 |
| Chăm sóc dưới 18 tuổi (3) | 4 | 5 | 3 |
| Giờ dạy thật (2) | 3 | 4 | 5 |
| Sĩ số trung bình (2) | 4 | 3 | 5 |
| Giáo viên (2) | 4 | 4 | 3 |
| Tỉ lệ quốc tịch (2) | 2 | 4 | 3 |
| Chỗ ở (2) | 5 | 3 | 4 |
| Điều khoản (1) | 3 | 4 | 2 |
| Hoạt động (1) | 5 | 4 | 2 |
| Lịch bay (1) | 4 | 3 | 4 |
| Tổng có trọng số | 75 | 77 | 66 |
Khoá C có giờ học nhiều nhất và lớp nhỏ nhất, là thứ dễ gây ấn tượng nhất trong tài liệu, nhưng tụt lại vì kiểm định và chăm sóc. Khoá A có khuôn viên và hoạt động hấp dẫn nhất nhưng tỉ lệ quốc tịch kém. Khoá B không nổi bật ở mục nào mà đều ở mọi mục, và thắng nhờ hai tiêu chí trọng số cao. Đây là kiểu kết quả bảng hay cho thấy: lựa chọn vững nhất thường không phải lựa chọn bắt mắt nhất. Chênh lệch hai điểm giữa A và B cũng nhỏ, nên gia đình có thể xem tiếp học phí và cảm nhận của con trước khi chốt.
Ngưỡng loại thẳng trước khi chấm
Một số điều kiện không nên đem ra cộng trừ, vì một điểm cao ở chỗ khác không bù được. Gợi ý cho khoá có học viên dưới 18 tuổi:
- Trường không có kiểm định của nước sở tại và không đưa ra được lý do rõ ràng, trong khi các trường cùng thành phố đều có.
- Trường không trả lời được câu hỏi về giám sát ngoài giờ, giờ giới nghiêm và quy trình khẩn cấp.
- Không có điều khoản bằng văn bản về hoàn phí và huỷ, chỉ có lời hứa qua tin nhắn.
- Trường hoặc đơn vị tư vấn không chịu cho biết tên pháp lý của đơn vị ký hợp đồng.
- Khoá không nhận đúng độ tuổi của con theo quy định của chính trường, nhưng được "châm chước" mà không có văn bản.
Khoá nào chạm một ngưỡng thì loại khỏi bảng trước khi chấm. Cách làm này tránh tình huống một khoá rất hấp dẫn ở các mục khác kéo tổng điểm lên che mất một lỗ hổng không thể chấp nhận. Với sinh viên hoặc người đi làm tự đi, danh sách ngưỡng có thể ngắn hơn, nhưng kiểm định và điều khoản bằng văn bản vẫn nên giữ.
Làm việc với đơn vị tư vấn khi so các khoá
Phần lớn gia đình Việt Nam tìm khoá học tiếng qua đơn vị tư vấn. Đơn vị tốt giúp tiết kiệm nhiều công: họ biết trường, có kinh nghiệm hồ sơ visa, hỗ trợ khi con gặp chuyện ở xa. Nhưng phụ huynh nên biết cách ngành vận hành: trong ngành giáo dục quốc tế, nhiều trường trả hoa hồng cho đơn vị tư vấn trên học phí. Điều đó không sai, nhưng có nghĩa là danh sách trường đơn vị gợi ý thường là danh sách đối tác của họ. Hỏi thẳng một cách nhã nhặn: đơn vị có nhận hoa hồng từ trường không, đơn vị có làm việc với những trường khác loại không, vì sao gợi ý trường này cho con.
Đưa cho đơn vị tư vấn chính bảng tiêu chí của gia đình và đề nghị họ điền câu trả lời bằng văn bản cho từng trường. Đơn vị nghiêm túc sẽ coi đó là cách làm việc chuyên nghiệp. Ở Việt Nam, kinh doanh dịch vụ tư vấn du học thuộc diện phải đáp ứng điều kiện và được cơ quan quản lý giáo dục cấp phép theo quy định về điều kiện đầu tư trong lĩnh vực giáo dục; phụ huynh có thể hỏi đơn vị giấy chứng nhận này và kiểm văn bản hiện hành. Dù đi qua đơn vị nào, nên tự tra kiểm định và giữ liên lạc trực tiếp với trường để đối chiếu.
Cho con cùng chấm
Một em 13–17 tuổi hoàn toàn có thể tham gia việc so khoá học, và nên tham gia. Lý thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan, phát triển từ thập niên 1980, cho rằng cảm giác được tự chủ là một trong những nguồn động lực bền nhất. Một chuyến đi con được cùng chọn khác hẳn một chuyến đi bị gửi đi: con hiểu vì sao học ở đó, biết điều gì sẽ diễn ra, và có lý do để cố gắng khi gặp khó trong tuần đầu.
Cách làm đơn giản: cho con xem bảng, giải thích những tiêu chí bố mẹ không nhân nhượng như an toàn và kiểm định, rồi để con đặt trọng số cho những mục con quan tâm như hoạt động, thành phố, loại khoá. Nếu con nghiêng về một khoá mà bảng của bố mẹ không ủng hộ, đó là dịp nói chuyện xem con thật sự muốn gì từ chuyến đi. Với trẻ nhỏ hơn, có thể chỉ hỏi con thích hoạt động nào hơn trong hai ba lựa chọn đã qua vòng lọc của bố mẹ. Giữ lại bảng sau chuyến đi cũng có ích: khi con về, cả nhà xem lại tiêu chí nào đúng như kỳ vọng, tiêu chí nào lệch, để lần sau chấm sát hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên so bao nhiêu khoá cùng lúc là vừa?
Ba khoá là con số dễ quản lý. Hai khoá ít khi đủ để thấy khác biệt, còn năm sáu khoá làm việc hỏi đáp và chấm điểm kéo dài, dễ bỏ dở. Nếu có nhiều lựa chọn, dùng các ngưỡng loại thẳng để rút xuống ba trước khi gửi câu hỏi chi tiết.
Trường không trả lời một số câu thì chấm thế nào?
Chấm mức thấp nhất cho tiêu chí đó và ghi chú lý do. Gửi nhắc một lần. Nếu sau lần nhắc vẫn không có câu trả lời, coi việc không trả lời là thông tin: trường có thể không có dữ liệu, hoặc không muốn công khai.
Có nên tự đặt trọng số khác bảng mẫu không?
Nên. Bảng mẫu chỉ là điểm xuất phát. Gia đình có con đi lần thứ hai, đã quen xa nhà, có thể giảm trọng số chăm sóc và tăng giờ học. Gia đình có con nhỏ, đi một mình, nên làm ngược lại. Điều quan trọng là thống nhất trọng số trước khi xem điểm.
Học phí nên đưa vào lúc nào?
Sau khi đã có tổng điểm chất lượng của các khoá qua vòng lọc. Khi đó gia đình đặt tổng chi phí của từng khoá bên cạnh tổng điểm và tự hỏi phần chênh lệch có đáng với phần chất lượng chênh lệch không. Cách này tránh để giá chi phối mọi tiêu chí khác ngay từ đầu.
Có cần gặp trực tiếp đại diện trường không?
Không bắt buộc, nhưng một cuộc gọi video với người phụ trách học vụ hoặc chăm sóc học viên thường giúp rất nhiều. Phụ huynh có thể hỏi những câu khó nói qua thư và cảm nhận cách trường trả lời. Nhiều trường cũng có đại diện đi các hội chợ giáo dục ở Việt Nam.