Với phần lớn trẻ Việt Nam đang đi học, hợp lý nhất là giữ tiếng Anh làm ngoại ngữ chính vì đó là môn bắt buộc ở trường từ lớp 3 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 và là ngôn ngữ của đa số kỳ thi, tài liệu học thuật; tiếng Trung thêm vào khi con đã có nền tiếng Anh ổn và có lý do cụ thể. Nhưng đây không phải luật: trẻ có môi trường tiếng Trung sẵn, có kế hoạch học ở Đài Loan hay đại lục, hoặc rất hứng thú với tiếng Trung hoàn toàn có thể học tiếng Trung sớm, thậm chí song song.
Câu hỏi "nên học cái nào trước" thường được hỏi như thể có một thứ tự đúng cho mọi trẻ. Thực tế, thứ tự phụ thuộc vào thời gian con có, nền hiện tại, chương trình ở trường và kế hoạch của gia đình. Phần dưới đưa ra cách cân từng yếu tố, những gì nghiên cứu về học nhiều ngôn ngữ cho biết, các lộ trình mẫu cho vài hoàn cảnh hay gặp, và dấu hiệu cho thấy con đang bị quá tải.
Trẻ có học được hai ngoại ngữ cùng lúc không
Trẻ em trên thế giới lớn lên với hai, ba ngôn ngữ là chuyện bình thường, và nghiên cứu về song ngữ không ủng hộ nỗi lo rằng học nhiều thứ tiếng làm trẻ rối hay chậm. Điều kiện để học được là mỗi thứ tiếng có đủ thời gian tiếp xúc có nghĩa: nghe, nói, đọc trong tình huống thật, không chỉ một giờ ngữ pháp mỗi tuần. Khi thời gian bị chia mỏng, cả hai thứ tiếng đều đi chậm, và đó mới là vấn đề.
Các nghiên cứu về học ngôn ngữ thứ ba cũng gợi ý một điều có ích cho phụ huynh: kinh nghiệm học ngoại ngữ trước thường giúp học ngoại ngữ sau. Người đã quen việc học từ vựng có hệ thống, quen đoán nghĩa trong ngữ cảnh, quen chịu đựng giai đoạn nghe không hiểu, sẽ học ngôn ngữ tiếp theo hiệu quả hơn. Nghĩa là thứ tự không chỉ là chuyện ngôn ngữ nào quan trọng hơn, mà còn là chuyện con đã có kỹ năng học ngoại ngữ hay chưa.
Vì vậy câu hỏi thực tế không phải "có học được hai thứ tiếng không" mà là "tuần này con có bao nhiêu giờ, và chia thế nào để mỗi thứ tiếng đều đủ liều". Một em đã có lịch học thêm kín tuần mà thêm tiếng Trung vào sẽ khác hẳn một em còn nhiều buổi chiều trống.
Hai ngôn ngữ khác nhau ở đâu với người học Việt
So sánh dưới nhìn từ phía người Việt học, không phải xếp hạng khó dễ tuyệt đối.
| Khía cạnh | Tiếng Anh | Tiếng Trung |
|---|---|---|
| Âm và thanh | Không thanh điệu; khó ở phụ âm cuối, cụm phụ âm, trọng âm | Có thanh điệu như tiếng Việt nhưng hệ thanh khác; dễ nhầm vài thanh với thanh Việt |
| Chữ viết | Chữ cái Latin quen thuộc, chính tả không theo âm hoàn toàn | Chữ Hán phải học nhận mặt; bính âm dùng chữ Latin nhưng đọc khác tiếng Việt |
| Từ vựng | Ít từ chung với tiếng Việt ngoài từ mượn hiện đại | Nhiều từ Hán Việt có gốc chung, nhất là từ trừu tượng |
| Ngữ pháp | Chia thì, số nhiều, mạo từ: khác tiếng Việt | Không chia động từ, trật tự gần tiếng Việt ở nhiều chỗ, nhưng vị trí trạng ngữ và lượng từ khác |
| Ở trường Việt Nam | Môn bắt buộc từ lớp 3 | Có ở một số trường, thường là ngoại ngữ tự chọn hoặc lớp ngoài |
| Tài liệu, kỳ thi quốc tế | Rất nhiều | Có, ít hơn |
Bảng cho thấy hai ngôn ngữ đòi hai kiểu cố gắng khác nhau. Tiếng Anh dễ bắt đầu vì chữ quen, khó ở âm và ngữ pháp. Tiếng Trung khó bắt đầu vì chữ Hán và thanh điệu, nhưng người Việt có lợi thế từ vựng khi lên trình độ cao. Biết điều này giúp đặt kỳ vọng đúng cho từng thứ tiếng.
Năm yếu tố nên cân
Nền tiếng Anh hiện tại. Nếu con đang ở giai đoạn sắp bứt lên, ví dụ bắt đầu đọc được sách ngắn, nói được vài phút, thì chen thêm một ngôn ngữ mới có thể làm chững lại đúng lúc cần dồn sức. Nếu con đã vững, thêm tiếng Trung thường không ảnh hưởng xấu.
Kế hoạch học tập vài năm tới. Gia đình định cho con thi vào trường có lớp tiếng Anh tăng cường, hay định cho con học ở Đài Loan, đại lục, Singapore? Kế hoạch càng rõ thì thứ tự càng dễ chọn.
Môi trường quanh con. Có ông bà, người thân nói tiếng Trung; có hàng xóm, bạn học người Hoa; sống ở vùng có nhiều giao thương với Trung Quốc: những điều này cho tiếng Trung thời lượng tiếp xúc mà lớp học không có.
Sự hứng thú của con. Trẻ mê phim, truyện, âm nhạc bằng tiếng nào thường tự tìm thêm thời gian cho tiếng đó. Hứng thú không phải lý do duy nhất, nhưng là nhiên liệu rẻ nhất.
Thời gian thật trong tuần. Đếm số giờ trống sau giờ học chính và các lớp khác. Mỗi thứ tiếng cần đều đặn vài buổi mỗi tuần mới giữ được nhịp; ít hơn thế, học hai thứ tiếng có thể không tiến thứ nào.
Vài lộ trình mẫu
Các lộ trình dưới là ví dụ để gia đình hình dung, không phải công thức. Mỗi gia đình nên điều chỉnh theo năm yếu tố ở trên.
- Trẻ tiểu học, chưa có môi trường tiếng Trung: tiếng Anh làm trục chính; tiếng Trung ở dạng làm quen nhẹ như bài hát, trò chơi, lớp ngắn mùa hè, một chuyến trại hè ngôn ngữ nếu con hứng thú.
- Trẻ tiểu học có ông bà hoặc người thân nói tiếng Trung: tận dụng tiếng Trung ở nhà ngay từ nhỏ; tiếng Anh vẫn theo chương trình ở trường. Đây là trường hợp học song song có lợi rõ.
- Học sinh cấp hai, tiếng Anh đã ổn: thêm tiếng Trung với vài buổi đều đặn mỗi tuần; một khoá học tiếng Trung ngắn hạn ở nước ngoài vào hè có thể là cú hích tốt.
- Học sinh cấp hai, tiếng Anh còn yếu: ưu tiên tiếng Anh thêm một hai năm; nếu con rất muốn học tiếng Trung, giữ ở mức một buổi mỗi tuần để duy trì hứng thú.
- Học sinh cấp ba định học đại học ở Đài Loan hoặc đại lục: tiếng Trung trở thành ưu tiên; tiếng Anh giữ ở mức đủ dùng, vì nhiều trường vẫn yêu cầu hoặc cho điểm cộng tiếng Anh.
- Sinh viên, người đi làm: chọn theo công việc thật; học tiếng Trung không làm mất tiếng Anh nếu vẫn dùng tiếng Anh đều trong việc.
Điểm chung của các lộ trình: luôn có một ngôn ngữ làm trục chính ở mỗi giai đoạn. Trục có thể đổi theo năm, nhưng có trục thì kế hoạch học hè, học thêm, chọn trại hay khoá ở nước ngoài mới khớp với nhau.
Học tiếng Trung có làm hỏng phát âm tiếng Anh, hay ngược lại không
Đây là lo lắng hay gặp, nhất là với trẻ đang luyện phát âm tiếng Anh. Thực tế, người học nhiều ngôn ngữ có thể có lẫn âm tạm thời, đặc biệt ở giai đoạn đầu, nhưng mỗi ngôn ngữ có hệ âm riêng và trẻ học tách ra khá tốt khi được nghe nhiều mẫu chuẩn. Bính âm là chỗ dễ lẫn nhất, vì dùng chữ cái Latin như tiếng Anh nhưng cách đọc khác: chữ "q", "x", "c", "z" trong bính âm không đọc như trong tiếng Anh.
Cách giảm lẫn: học mỗi ngôn ngữ với giáo viên phát âm chuẩn của ngôn ngữ đó; ở giai đoạn đầu học bính âm, nhấn mạnh rằng đây là một bộ quy tắc đọc riêng; nghe thật nhiều bằng cả hai thứ tiếng thay vì chỉ học qua sách. Thanh điệu tiếng Trung không ảnh hưởng tới tiếng Anh vì tiếng Anh không dùng thanh để phân biệt nghĩa.
Ngược lại, có một lợi ích nhỏ thường bị bỏ qua: học ngôn ngữ thứ hai khiến trẻ ý thức hơn về âm thanh nói chung. Trẻ đã phải tập phân biệt thanh hai và thanh ba của tiếng Trung thường để ý hơn tới cách người bản ngữ tiếng Anh nhấn trọng âm. Ý thức về âm là kỹ năng chuyển được giữa các ngôn ngữ.
Dấu hiệu con đang quá tải, nên giảm bớt
Học hai ngoại ngữ chỉ có lợi khi trẻ còn sức và còn thích. Mấy dấu hiệu dưới cho thấy nên giảm nhịp, không nhất thiết phải bỏ.
- Con bắt đầu ngại đi học thêm, viện cớ, hay mệt vào đúng ngày có lớp ngoại ngữ.
- Kết quả ở cả hai thứ tiếng đều chững lại nhiều tháng, không chỉ ở một bên.
- Con không còn tự tìm phim, truyện, bài hát bằng thứ tiếng mà trước đây thích.
- Giờ ngủ, giờ chơi ngoài trời, thời gian với gia đình bị cắt để chạy lịch học.
- Con nói về việc học tiếng như một nghĩa vụ để làm vừa lòng người lớn, không còn kể chuyện vui trong lớp.
Khi thấy những dấu hiệu này, giảm một thứ tiếng xuống mức duy trì nhẹ, giữ thứ còn lại làm trục, rồi xem lại sau một học kỳ. Ngôn ngữ để dành một thời gian không mất đi; hứng thú bị bào mòn thì khó lấy lại hơn.
Khi nào học tiếng Trung trước là lựa chọn đúng
Có những gia đình mà thứ tự ngược lại hợp lý hơn. Trường hợp rõ nhất là trẻ có người thân nói tiếng Trung hằng ngày: ông bà gốc Hoa, cha hoặc mẹ làm việc bằng tiếng Trung, gia đình từng sống ở Đài Loan hay đại lục. Với những trẻ này, tiếng Trung không phải ngoại ngữ học từ số không mà là ngôn ngữ đã có sẵn trong nhà; bỏ phí nó để dồn hết vào tiếng Anh là đánh mất một lợi thế khó tạo lại.
Trường hợp thứ hai là kế hoạch học tập đã định hình sớm: gia đình chuẩn bị cho con học trung học hoặc đại học ở môi trường tiếng Trung, hoặc con theo học một trường trong nước có chương trình tiếng Trung tăng cường. Khi đó tiếng Trung là công cụ học các môn khác, phải đi trước. Tiếng Anh vẫn nên giữ đều, vì nó sẽ cần lại ở bậc học cao hơn.
Trường hợp thứ ba là trẻ mê tiếng Trung thật sự, qua phim hoạt hình, truyện tranh, âm nhạc, hay qua một chuyến đi. Hứng thú như vậy hiếm và quý. Cho trẻ học tiếng Trung nghiêm túc lúc đó, với tiếng Anh theo chương trình ở trường, thường tốt hơn là bắt đợi tới khi "tiếng Anh xong" mới được học. Tiếng Anh không bao giờ "xong", còn hứng thú thì có hạn dùng.
Câu hỏi thường gặp
Con đã giỏi tiếng Anh, có nên chuyển hẳn sang tiếng Trung không?
Không nên bỏ hẳn. Ngôn ngữ đã học vẫn cần được dùng đều để giữ, nhất là ở tuổi còn đi học. Có thể giảm tiếng Anh xuống mức duy trì bằng đọc sách, xem phim, nói chuyện với bạn, và dồn thời gian lớp học sang tiếng Trung.
Học tiếng Trung có dễ hơn với người Việt so với người phương Tây không?
Ở từ vựng thì có lợi thế rõ, nhờ nhiều từ Hán Việt có gốc chung, và người Việt quen với việc thanh điệu mang nghĩa. Nhưng chữ Hán vẫn phải học như mọi người, và hệ thanh tiếng Trung khác thanh Việt nên vẫn cần luyện. Lợi thế thấy rõ hơn ở trình độ trung cấp trở lên.
Có nên cho trẻ mầm non học tiếng Trung không?
Trẻ nhỏ học âm rất tốt nếu được tiếp xúc nhiều và tự nhiên. Tuy vậy với tuổi mầm non, chất lượng tiếp xúc quan trọng hơn mọi chương trình: một người thân nói tiếng Trung hằng ngày có giá trị hơn một lớp mỗi tuần. Không nên đặt mục tiêu chữ viết ở tuổi này.
Đi một khoá học tiếng Trung ở nước ngoài có làm con quên tiếng Anh không?
Một vài tuần không làm mất tiếng Anh đã vững. Nếu đi dài vài tháng, nên giữ thói quen đọc hoặc nghe tiếng Anh mỗi ngày một ít. Ở nhiều trung tâm Hoa ngữ, tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ chung giữa học viên các nước, nên con khó quên.
Học tiếng Trung có giúp gì cho môn Ngữ văn hay chữ Hán Nôm ở Việt Nam không?
Hiểu chữ Hán giúp hiểu nghĩa từ Hán Việt sâu hơn, điều có ích khi học văn và khi đọc từ ngữ trang trọng. Còn chữ Nôm là hệ chữ riêng của tiếng Việt, đọc được chữ Hán là nền giúp tiếp cận, nhưng vẫn phải học riêng.