Học tiếng Trung ở Đài Loan phần lớn diễn ra ở các trung tâm Hoa ngữ (華語中心) do trường đại học mở cho người nước ngoài. Người học làm bài kiểm tra xếp lớp, vào nhóm nhỏ cùng trình độ, học vài giờ mỗi ngày từ thứ Hai tới thứ Sáu, theo kỳ thường dài khoảng ba tháng; mùa hè nhiều nơi có thêm khoá ngắn vài tuần. Chữ dạy là phồn thể, khoá không cấp bằng đại học nhưng có giấy chứng nhận và bảng điểm của kỳ học.
Mô hình này đã có từ lâu: Trung tâm Hoa ngữ của Đại học Sư phạm Quốc gia Đài Loan (Mandarin Training Center, NTNU) thành lập năm 1956 và là một trong những nơi lâu đời nhất. Hiện nhiều đại học khắp Đài Loan có trung tâm tương tự. Phần dưới mô tả cách một trung tâm vận hành từ lúc nộp đơn đến lúc nhận bảng điểm, những gì khác với một lớp tiếng ở Việt Nam, và những điều phụ huynh của người học trẻ tuổi cần hỏi riêng.
Từ lúc nộp đơn tới ngày đầu đến lớp
Trình tự dưới là khung chung; mỗi trung tâm có biểu mẫu, hạn nộp và lệ phí riêng, công bố trên trang tuyển sinh của trường.
- Chọn kỳ và loại lớp. Nhiều trung tâm chia năm thành bốn kỳ theo mùa, mỗi kỳ khoảng ba tháng, có lớp thường và lớp tăng cường nhiều giờ hơn. Mùa hè thường có thêm khoá ngắn.
- Nộp đơn trực tuyến hoặc qua thư. Hồ sơ hay gồm bản sao hộ chiếu, ảnh, bằng hoặc giấy xác nhận học vấn, có nơi yêu cầu chứng minh khả năng chi trả. Hạn nộp thường trước kỳ học vài tháng để kịp làm thị thực.
- Đóng học phí và nhận thư nhập học. Thư này là giấy tờ chính để xin thị thực.
- Xin thị thực ở Văn phòng Kinh tế và Văn hoá Đài Bắc tại Hà Nội hoặc TP.HCM. Loại thị thực và điều kiện thay đổi theo thời gian học và quy định từng năm; luôn đọc hướng dẫn hiện hành của văn phòng trước khi nộp.
- Kiểm tra xếp lớp. Ngày đầu hoặc trước đó vài ngày, người học làm bài viết và có khi phỏng vấn ngắn để xếp vào nhóm đúng trình độ.
- Nhận lịch học và giáo trình. Từ đây người học vào nhịp học hằng ngày.
Vì có bước xếp lớp, người đã học vài năm ở Việt Nam không phải học lại từ đầu. Ngược lại, người chưa biết gì nên chọn kỳ có lớp mới bắt đầu, vì không phải kỳ nào cũng mở lớp sơ cấp số một.
Một ngày học trông như thế nào
Lớp thường có khoảng hai đến ba giờ mỗi buổi, năm buổi một tuần; lớp tăng cường nhiều giờ hơn. Sĩ số các lớp nhóm thường nhỏ, đủ để giáo viên nghe từng người nói và sửa thanh điệu, khác hẳn những lớp vài chục học viên. Nhiều trung tâm còn có lớp một kèm một hoặc hai người theo giờ, người học ghép thêm nếu muốn đi nhanh hơn.
Giờ học xoay quanh một bài trong giáo trình: từ mới, mẫu câu, hội thoại, rồi luyện nói theo cặp. Bài tập về nhà gồm viết chữ, đặt câu, chuẩn bị bài nói ngắn. Kiểm tra nhỏ diễn ra đều đặn, cuối kỳ có bài thi lấy điểm. Nhiều nơi ở Đài Loan từng dùng bộ Practical Audio-Visual Chinese; về sau Trung tâm Hoa ngữ NTNU soạn bộ mới A Course in Contemporary Chinese, cũng được nhiều nơi dùng. Trung tâm khác có thể dùng giáo trình riêng.
Buổi chiều là thời gian của người học. Đây là chỗ hai người cùng lớp có thể tiến bộ rất khác nhau: một người về phòng ôn bài và gặp bạn đồng hương, người kia đi tìm bạn trao đổi ngôn ngữ, tham gia câu lạc bộ của trường, ngồi quán ăn gần trường và cố gọi món mà không chỉ tay. Trung tâm thường có hoạt động văn hoá vài lần một tháng, nhưng phần lớn giờ dùng tiếng thật vẫn do người học tự tạo ra.
Khác gì một lớp tiếng Trung ở Việt Nam
So sánh dưới mô tả xu hướng chung, không nhằm chê lớp nào. Có lớp ở Việt Nam rất tốt, có trung tâm ở nước ngoài làm chưa tới.
| Khía cạnh | Lớp ở Việt Nam thường gặp | Trung tâm Hoa ngữ đại học ở Đài Loan |
|---|---|---|
| Nhịp học | Hai đến ba buổi mỗi tuần, buổi tối | Năm buổi mỗi tuần, ban ngày |
| Ngôn ngữ giảng | Thường giảng bằng tiếng Việt ở trình độ thấp | Giảng bằng tiếng Trung từ sớm, có lúc dùng tiếng Anh hỗ trợ |
| Bạn cùng lớp | Người Việt cùng trình độ | Người nhiều nước, ngôn ngữ chung duy nhất trong lớp là tiếng Trung |
| Chữ viết | Phần lớn học giản thể | Phồn thể; một số lớp chấp nhận người học viết giản thể |
| Ngoài giờ | Quay về môi trường tiếng Việt | Mọi thứ quanh mình là tiếng Trung |
Dòng "bạn cùng lớp" quan trọng hơn người ta tưởng. Khi bạn bên cạnh là người Nhật, người Pháp, người Indonesia, cách duy nhất để hỏi mượn bút hay rủ nhau đi ăn là tiếng Trung. Đó là áp lực tự nhiên mà lớp toàn người Việt không có.
Chữ phồn thể và chú âm: có làm khó người học không
Đài Loan dùng chữ phồn thể trong đời sống, trường học sở tại dạy trẻ em ghi âm bằng chú âm phù hiệu (bộ ký hiệu thường gọi là bopomofo) thay vì bính âm. Với người nước ngoài, nhiều trung tâm cho chọn học bằng bính âm hoặc chú âm; người đã quen bính âm ở Việt Nam thường giữ bính âm.
Chữ phồn thể nhiều nét hơn, nhưng thường giữ lại các thành phần gợi nghĩa và gợi âm rõ hơn, nên có người thấy dễ nhớ theo hệ thống. Người Việt đã học giản thể sang Đài Loan sẽ đọc được khá nhiều chữ sau vài tuần làm quen, vì phần lớn chữ hai bên giống nhau hoặc khác theo quy luật. Khó hơn là viết: tay quen viết giản thể sẽ phải tập lại một số chữ.
Ngoài chữ, tiếng Trung ở Đài Loan có khác biệt nhỏ về từ vựng và cách phát âm so với chuẩn phổ thông ở đại lục: ví dụ xe đạp, taxi, khoai tây có tên gọi khác; âm cuốn lưỡi ít dùng hơn. Khác biệt này không cản trở giao tiếp, người hai bên hiểu nhau bình thường. Việc chọn học phồn thể hay giản thể có một bài riêng trong mục này.
Điều phụ huynh của người học trẻ tuổi cần hỏi riêng
Trung tâm có nhận người dưới 18 tuổi không. Khoá theo kỳ của trung tâm đại học được thiết kế cho người lớn. Nhiều nơi đặt điều kiện tuổi tối thiểu hoặc yêu cầu đã tốt nghiệp trung học, có nơi nhận người chưa đủ tuổi kèm giấy cam kết và người giám hộ tại chỗ. Điều này phải hỏi thẳng và có văn bản, không suy từ trang giới thiệu.
Ai lo chỗ ở và sinh hoạt. Trung tâm lo giờ học, ít khi lo đời sống. Ký túc xá có thể ưu tiên sinh viên chính quy; người học tiếng có khi phải thuê phòng bên ngoài. Với một em mới mười sáu, mười bảy tuổi, câu hỏi chỗ ở cần câu trả lời cụ thể trước khi đóng tiền.
Bảo hiểm và khám chữa bệnh. Người học ngắn hạn thường cần bảo hiểm du lịch hoặc bảo hiểm y tế riêng; người ở lâu hơn có quy định khác. Hỏi trung tâm yêu cầu loại bảo hiểm nào, phòng khám nào gần trường nhận người nước ngoài.
Nghỉ học thì sao. Trung tâm thường điểm danh, nghỉ quá số buổi quy định có thể ảnh hưởng tới giấy chứng nhận và tình trạng thị thực. Người học trẻ cần biết luật này từ đầu.
Có ai báo tình hình cho gia đình không. Với người lớn, trung tâm không có nghĩa vụ báo cho cha mẹ. Nếu con chưa đủ tuổi, cần thoả thuận riêng với người giám hộ ở Đài Loan về việc liên lạc định kỳ.
Khi nào nên chọn trung tâm đại học, khi nào nên chọn trại hè
Trung tâm Hoa ngữ đại học hợp với người tự lập được: sinh viên, người đi làm, học sinh cuối cấp ba trưởng thành sớm và có người thân ở gần. Thế mạnh của nó là giờ học nghiêm túc, xếp lớp đúng trình độ, bảng điểm rõ ràng, và một môi trường đa quốc tịch buộc phải dùng tiếng Trung. Nếu mục tiêu là sau này học đại học bằng tiếng Trung, một kỳ ở đây cũng cho biết người học có hợp với nhịp sống và cách học đó không.
Trại hè hợp với học sinh nhỏ hơn hoặc người chưa từng sống xa nhà: có người lo đón, ở, ăn, đi lại, có hoạt động lấp đầy buổi chiều, có giờ giấc chặt. Đổi lại, giờ học có thể ít hơn và lớp có thể chia theo tuổi thay vì theo trình độ.
Một cách nghĩ đơn giản: nếu phải bỏ ra phần lớn năng lượng để lo ăn ở, đi lại, giấy tờ, thì người học sẽ còn ít sức cho tiếng. Chọn hình thức sao cho phần không liên quan tới tiếng được lo sẵn ở mức tương xứng với tuổi và độ tự lập của người đi.
Tự kiểm một trung tâm trước khi nộp đơn
Thông tin trên trang giới thiệu thường đẹp. Mấy việc dưới đây giúp người học và phụ huynh thấy rõ hơn trung tâm vận hành thế nào, trước khi đóng học phí.
- Xem trung tâm thuộc trường đại học nào và có nằm trong danh sách đơn vị dạy Hoa ngữ được Bộ Giáo dục Đài Loan công nhận cho người nhận học bổng Hoa ngữ hay không; danh sách này công bố cùng thông báo học bổng hằng năm.
- Đọc kỹ lịch các kỳ: ngày kiểm tra xếp lớp, ngày khai giảng, ngày nghỉ lễ, ngày thi cuối kỳ. Ngày nghỉ lễ rơi vào giữa khoá ngắn làm giảm số giờ học thật.
- Hỏi số người tối đa một lớp nhóm và cách xử lý khi lớp không đủ người để mở.
- Hỏi quy định điểm danh, số buổi được nghỉ, hậu quả khi nghỉ quá mức.
- Hỏi có đổi lớp được không nếu bài xếp lớp đặt người học quá cao hoặc quá thấp, và đổi trong bao lâu.
- Hỏi chính sách hoàn học phí khi thị thực bị từ chối hoặc người học phải về sớm.
- Tìm người đã học ở đó, hỏi về giờ học thật và đời sống quanh trường, không chỉ hỏi về cảnh đẹp.
Trung tâm nào trả lời rõ, có văn bản, là dấu hiệu tốt. Câu trả lời mập mờ ở khâu hoàn phí hay điểm danh thường báo trước những rắc rối về sau.
Câu hỏi thường gặp
Học ở trung tâm Hoa ngữ Đài Loan có được cấp bằng không?
Không cấp bằng đại học. Người học nhận giấy chứng nhận hoàn thành và bảng điểm từng kỳ, ghi số giờ và trình độ đã học. Giấy này có ích khi xin học tiếp hoặc minh chứng quá trình học, còn đánh giá năng lực chuẩn hoá thì dùng kỳ thi TOCFL.
Có cần biết tiếng Trung trước khi đăng ký không?
Không bắt buộc với phần lớn trung tâm, vì có lớp cho người mới bắt đầu. Tuy vậy lớp sơ cấp đầu tiên không mở ở mọi kỳ, và người chưa biết gì sẽ mất vài tuần đầu chỉ để quen âm. Học trước bính âm và thanh điệu ở nhà giúp tận dụng kỳ học tốt hơn.
Một kỳ ba tháng có quá dài cho lần đầu không?
Với sinh viên hay người lớn đã từng sống xa nhà, ba tháng là quãng đủ để thấy tiến bộ thật. Người chưa từng đi xa có thể thử khoá hè vài tuần trước. Quan trọng là trung tâm cho phép đăng ký một kỳ rồi quyết định học tiếp hay không.
Có làm thêm được khi đang học tiếng ở Đài Loan không?
Quy định về làm thêm phụ thuộc loại thị thực, thời gian đã học và giấy phép riêng do cơ quan lao động cấp. Người học ngắn hạn không nên lập kế hoạch tài chính dựa vào làm thêm; nếu cần, đọc quy định hiện hành và hỏi trung tâm trước.
Học bằng bính âm ở Đài Loan có bị bất lợi không?
Không đáng kể với người nước ngoài. Nhiều trung tâm dạy song song hoặc cho chọn. Bất lợi nhỏ là sách thiếu nhi, tài liệu ở trường sở tại và một số bàn phím ở Đài Loan ghi chú âm, nên biết qua bộ ký hiệu đó vẫn có ích khi ở lâu.
Nên chọn trung tâm ở Đài Bắc hay thành phố khác?
Đài Bắc có nhiều trung tâm và tiện đi lại, nhưng cũng đông người nước ngoài, dễ rơi vào nhóm nói tiếng Anh. Thành phố nhỏ hơn có thể buộc người học dùng tiếng Trung nhiều hơn. Nên cân thêm khí hậu, chi phí thuê phòng và người quen ở đó.