Nên chọn hệ chữ theo nơi con sẽ học và dùng tiếng Trung nhiều nhất: sắp sang Đài Loan hoặc Hồng Kông thì phồn thể có lợi, sắp sang Trung Quốc đại lục, Singapore hoặc thi HSK thì giản thể có lợi. Nếu chưa có kế hoạch cụ thể, phần đông người Việt bắt đầu bằng giản thể vì tài liệu, lớp học và kỳ thi trong nước chủ yếu dùng hệ này. Chuyển từ hệ này sang hệ kia không khó như tưởng: phần lớn chữ giống nhau hoặc khác theo quy luật, đọc quen được sau vài tuần, viết thì cần tập lâu hơn.
Câu hỏi này hay khiến phụ huynh lo lắng, như thể chọn sai là con phải học lại từ đầu. Thật ra chữ phồn thể và giản thể là hai cách viết của cùng một ngôn ngữ, cùng ngữ pháp, cùng phát âm chuẩn, cùng phần lớn từ vựng. Phần dưới giải thích hai hệ chữ khác nhau ở đâu và vì sao, khi nào nên chọn hệ nào, chuyển đổi tốn công tới đâu, và vì sao chuyện chọn bính âm hay chú âm còn đáng để ý hơn với trẻ nhỏ.
Hai hệ chữ ra đời thế nào
Chữ Hán dùng suốt hàng nghìn năm có nhiều nét, và ngay trong lịch sử đã tồn tại các cách viết tắt dân gian. Đầu thế kỷ XX, giới trí thức Trung Hoa bàn nhiều về việc làm chữ dễ học hơn để xoá mù chữ. Sau năm 1949, chính quyền ở đại lục đẩy việc này thành chính sách: Phương án giản hoá chữ Hán công bố năm 1956, Bảng tổng hợp chữ giản hoá năm 1964, bản điều chỉnh công bố lại năm 1986. Đó là nền của chữ giản thể dùng ở Trung Quốc đại lục ngày nay.
Singapore và Malaysia sau đó cũng chuyển sang giản thể trong trường học, nên Singapore hiện dùng giản thể trong hệ thống giáo dục. Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao tiếp tục dùng chữ truyền thống, ở Đài Loan gọi là chính thể, người Việt quen gọi là phồn thể. Song song với chữ viết là hệ ghi âm: đại lục phê chuẩn phương án bính âm Hán ngữ năm 1958, còn Đài Loan giữ chú âm phù hiệu ra đời từ đầu thế kỷ XX.
Cách giản hoá đi theo vài kiểu chính: bớt nét trong một bộ phận hay xuất hiện (ví dụ bộ ngôn 言 viết gọn thành 讠), lấy nét thảo của chữ để làm chữ chính, dùng một chữ ít nét thay cho vài chữ đồng âm, hoặc thay phần gợi âm bằng phần đơn giản hơn. Nhờ những quy luật này mà người biết một hệ học hệ kia nhanh: học một quy tắc là đọc được cả nhóm chữ.
Khác nhau đến mức nào: vài ví dụ
Vài cặp chữ dưới cho thấy các kiểu khác biệt. Đa số chữ thông dụng giống nhau hoàn toàn ở hai hệ; những chữ khác nhau thì phần lớn khác theo quy luật như các dòng đầu.
| Nghĩa | Phồn thể | Giản thể | Kiểu khác biệt |
|---|---|---|---|
| nói, ngữ | 語 | 语 | Bộ ngôn rút gọn, gặp ở hàng trăm chữ |
| cơm | 飯 | 饭 | Bộ thực rút gọn |
| học | 學 | 学 | Phần trên viết gọn |
| nước (quốc) | 國 | 国 | Thay bộ phận bên trong |
| người | 人 | 人 | Giống nhau |
| tóc / phát | 髮 / 發 | 发 | Một chữ giản thể thay hai chữ phồn thể |
Dòng cuối là chỗ người học từ giản thể sang phồn thể dễ vấp: một chữ giản thể ứng với hai hay nhiều chữ phồn thể, phải học theo từ chứ không đổi chữ máy móc được. Số chữ thuộc loại này không nhiều nhưng lại hay gặp. Ngược lại, người từ phồn thể sang giản thể ít vấp hơn, vì chỉ cần nhận ra dạng gọn.
Chọn theo hoàn cảnh cụ thể
Con sắp sang Đài Loan học hè hoặc học một kỳ. Học phồn thể từ đầu, hoặc nếu đang học giản thể ở trường thì dành vài tuần trước chuyến đi để làm quen chữ phồn thể thông dụng nhất. Sang đó, mọi thứ quanh con sẽ là phồn thể, lớp học cũng dùng phồn thể.
Con sắp sang đại lục, Singapore, hoặc định thi HSK, YCT. Giản thể là lựa chọn thẳng. Tài liệu ôn các kỳ thi này dùng giản thể.
Con đang học tiếng Trung ở trường hoặc trung tâm trong nước. Giữ hệ chữ của lớp đang học, đừng bắt con học song song hai hệ từ đầu. Học hai hệ cùng lúc ở trình độ thấp dễ làm trẻ lẫn.
Gia đình có quan hệ làm ăn với một vùng cụ thể. Chọn theo vùng đó. Người làm việc với đối tác Đài Loan hay Hồng Kông gặp phồn thể; với đại lục là giản thể.
Con quan tâm tới chữ Hán trong văn hoá Việt. Chữ trên câu đối, sách cổ, văn bia ở Việt Nam là chữ phồn thể theo cách viết truyền thống. Người muốn đọc được những thứ này về sau sẽ cần phồn thể, dù bắt đầu bằng hệ nào.
Chuyển hệ chữ tốn công đến đâu
Người đã học vững một hệ, khi chuyển sang hệ kia, thường mất ít thời gian ở khâu đọc. Quy luật bộ thủ rút gọn giúp nhận ra cả nhóm chữ một lúc, còn chữ giống nhau thì không phải học. Phần cần học riêng là những chữ khác hẳn hình dạng và những cặp một chữ ứng với nhiều chữ. Nhiều người học đọc được báo, bảng chỉ dẫn ở hệ kia sau một thời gian ngắn tiếp xúc hằng ngày.
Viết tay khó hơn đọc. Tay quen viết dạng gọn sẽ phải tập lại dạng nhiều nét, và ngược lại người quen phồn thể lúc đầu có thể viết lẫn hai dạng. Tuy vậy, phần lớn việc viết bây giờ là gõ máy: gõ bằng bính âm hoặc chú âm rồi chọn chữ, máy có thể đặt chế độ giản thể hay phồn thể. Vì vậy, với người học tiếng Trung để giao tiếp và làm việc, chuyển hệ chủ yếu là chuyện đọc.
Có một khác biệt không nằm ở chữ mà ở từ: một số đồ vật, khái niệm có tên gọi khác nhau giữa Đài Loan và đại lục, ví dụ xe đạp, taxi, khoai tây, phần mềm, dữ liệu. Người học sẽ gặp những khác biệt này khi đổi môi trường, nhưng chúng ít, học dần được, và không làm người hai bên hiểu sai nhau trong giao tiếp thường ngày.
Công cụ chuyển chữ tự động trên máy tính tiện cho việc đọc lướt, nhưng không nên tin hoàn toàn. Chuyển từ giản thể sang phồn thể, máy phải đoán một chữ giản thể ứng với chữ phồn thể nào trong mấy khả năng, và có lúc đoán sai theo ngữ cảnh. Với bài tập nộp cho giáo viên ở Đài Loan hay đơn từ gửi trường, người học nên tự viết hoặc nhờ người biết đọc lại, thay vì dán nguyên văn bản chuyển máy. Chính việc soát lại những chỗ máy đoán sai cũng là một cách học hai hệ chữ rất nhanh.
Bính âm hay chú âm: chỗ đáng lo hơn với trẻ nhỏ
Với trẻ dưới mười tuổi, hệ ghi âm có khi ảnh hưởng tới việc học nhiều hơn hệ chữ. Bính âm dùng chữ cái Latin, nên trẻ Việt đã biết đọc tiếng Việt sẽ thấy quen; nhưng chính sự quen này gây nhầm: chữ cái giống nhau mà âm khác. Ví dụ bính âm "x", "q", "c", "zh" đọc khác hẳn chữ x, q, c, gi trong tiếng Việt; trẻ đọc theo thói quen tiếng Việt sẽ phát âm sai mà không biết.
Chú âm dùng một bộ ký hiệu riêng, không giống chữ cái nào trẻ đã biết. Lúc đầu trẻ phải học thêm một bộ ký hiệu, nhưng đổi lại không bị lẫn với cách đọc tiếng Việt. Trường tiểu học ở Đài Loan dạy chú âm trước khi dạy chữ. Một số trung tâm Hoa ngữ ở Đài Loan cho người nước ngoài chọn, phần lớn người lớn chọn bính âm vì tiện gõ máy và tra từ điển.
Với trẻ Việt Nam, cách làm thực tế là học bính âm (vì tài liệu trong nước, ứng dụng và từ điển đều dùng) nhưng dành thời gian đầu luyện nghe và đọc các âm dễ nhầm với tiếng Việt, có người sửa phát âm. Nếu con sắp vào một trại hè ở Đài Loan có lớp cùng trẻ bản xứ, nên hỏi trại dùng hệ nào để chuẩn bị đúng.
Câu hỏi nên trả lời trước khi chọn
Thay vì hỏi "hệ nào tốt hơn", gia đình có thể tự trả lời mấy câu sau. Đa số trường hợp, câu trả lời sẽ tự lộ ra.
- Trong hai ba năm tới, con sẽ sang nơi nào học tiếng Trung, nếu có.
- Lớp con đang học ở trường hoặc trung tâm dùng hệ nào, giáo viên có dạy được hệ kia không.
- Con có định thi một chứng chỉ cụ thể không, kỳ thi đó dùng hệ chữ nào.
- Gia đình có người thân, đối tác, bạn bè ở vùng nào dùng tiếng Trung.
- Con thích hình chữ hay thích tốc độ: có trẻ mê chữ nhiều nét như vẽ tranh, có trẻ cần ít nét để đỡ nản.
- Gia đình có sẵn sàng để con đổi hệ khi kế hoạch thay đổi không, thay vì coi đó là học lại từ đầu.
Một gợi ý dung hoà: học vững một hệ để có nền, rồi khi đã ở trình độ trung cấp, làm quen hệ kia ở mức đọc. Người dùng tiếng Trung thành thạo thường đọc được cả hai.
Chữ nhiều nét có làm trẻ nhỏ nản không
Phụ huynh hay lo chữ phồn thể quá nhiều nét, trẻ nhỏ sẽ sợ. Nỗi lo này có phần đúng nhưng thường bị phóng đại. Trẻ không học chữ Hán bằng cách nhớ từng nét rời rạc mà bằng cách nhận ra các bộ phận lặp lại: bộ thuỷ, bộ mộc, bộ khẩu, bộ ngôn. Một chữ hai mươi nét thường chỉ gồm ba bốn bộ phận quen. Khi đã biết vài chục bộ thủ thông dụng, chữ nhiều nét trở thành một tổ hợp dễ đoán hơn là một mớ nét.
Điều làm trẻ nản thật sự thường là cách dạy: chép mỗi chữ hàng chục lần, không biết chữ đó nghĩa là gì, không dùng nó trong câu nào. Ở hệ chữ nào cũng vậy. Cách dạy hợp với trẻ là học chữ trong từ và câu có nghĩa, chơi trò ghép bộ phận, viết ít mà đúng thứ tự nét, và cho trẻ thấy chữ ở ngoài đời: trên bao bì đồ ăn, trên câu đối ngày Tết, trên tên quán.
Với trẻ nhỏ đi trại hè ở Đài Loan, phồn thể còn có một lợi thế bất ngờ: chữ quanh con là thứ con thấy mỗi ngày, nên việc nhận mặt chữ diễn ra tự nhiên hơn ở lớp. Còn nếu con đã quen giản thể, đừng ép đổi; vài tuần ở đó đủ để con nhận ra nhiều chữ phồn thể quen thuộc mà không cần ai bắt học.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ học song song phồn thể và giản thể từ đầu có được không?
Có trẻ làm được, nhưng với đa số trẻ ở trình độ thấp, học hai hệ cùng lúc dễ gây lẫn và nản. Cách an toàn hơn là học vững một hệ trước. Khi đã nhận mặt vài trăm chữ, việc làm quen hệ kia diễn ra nhanh vì có quy luật để dựa vào.
Thi HSK có cho viết chữ phồn thể không?
HSK do bên khảo thí của đại lục tổ chức, đề và tài liệu dùng giản thể. Người học phồn thể muốn thi HSK nên làm quen giản thể ở mức đọc trước khi thi. Ngược lại, TOCFL của Đài Loan có phiên bản phồn thể và giản thể để thí sinh chọn.
Học phồn thể có giúp hiểu từ Hán Việt hơn không?
Chữ phồn thể giữ lại nhiều bộ phận gợi nghĩa, nên với người quan tâm tới từ nguyên, nó có thể giúp thấy mối liên hệ giữa chữ và nghĩa rõ hơn. Còn việc đoán nghĩa từ Hán Việt chủ yếu dựa vào âm đọc, nên học hệ nào cũng hưởng lợi gần như nhau.
Con đã học giản thể hai năm, sang Đài Loan học hè có bị chậm hơn bạn không?
Ở lớp xếp theo trình độ, con có thể chậm một chút ở phần đọc viết vài tuần đầu, còn nghe nói thì không bị ảnh hưởng. Nhiều trung tâm chấp nhận người học viết giản thể trong bài tập. Làm quen trước khoảng một trăm chữ phồn thể thông dụng giúp con đỡ bỡ ngỡ.
Ứng dụng học tiếng Trung có cho đổi qua lại giữa hai hệ không?
Nhiều ứng dụng và từ điển điện tử cho chọn hiển thị phồn thể hoặc giản thể, có cái hiện cả hai. Đây là cách tiện để làm quen hệ thứ hai: giữ hệ chính để học, thỉnh thoảng bật hệ kia để đối chiếu những chữ đã biết.