Học sinh dưới 18 tuổi đi học tiếng Trung ở nước ngoài thường đi theo một trong ba đường: trại hè ngôn ngữ dành riêng cho thiếu niên, có người giám hộ và lịch sinh hoạt khép kín; khoá ngắn của một trường phổ thông hay trường quốc tế ở nơi đến, ở nội trú hoặc nhà dân được trường quản lý; hoặc đi cùng cha mẹ, cha mẹ ở gần trong khi con học. Khoá theo kỳ của trung tâm Hoa ngữ đại học phần lớn thiết kế cho người lớn, nhiều nơi đặt điều kiện tuổi, nên không nên mặc định là con vào được.
Chọn chương trình cho con ở tuổi này không chỉ là chọn nơi dạy tiếng tốt, mà là chọn nơi có người chịu trách nhiệm về con suốt hai mươi bốn giờ mỗi ngày. Phần dưới so sánh các loại chương trình nhận học sinh, gợi ý cách đánh giá con đã sẵn sàng chưa, những điều riêng khi học tiếng Trung (không có ở chuyến học tiếng Anh), và các câu nên hỏi bên tổ chức. Thủ tục giấy tờ cho trẻ xuất cảnh không cùng cha mẹ có bài riêng trong mục an toàn và giám hộ của trang.
Các loại chương trình nhận học sinh dưới 18 tuổi
Bảng dưới mô tả đặc điểm chung. Mỗi chương trình cụ thể có quy định riêng về tuổi và cách giám hộ; luôn đọc bằng văn bản.
| Loại | Tuổi thường nhận | Ai trông con | Học tiếng thế nào |
|---|---|---|---|
| Trại hè ngôn ngữ cho thiếu niên | Khoảng 8–17, chia nhóm tuổi | Huấn luyện viên, trưởng đoàn của trại | Lớp buổi sáng, hoạt động có dùng tiếng buổi chiều |
| Khoá ngắn ở trường phổ thông hoặc trường quốc tế sở tại | Theo khối lớp của trường | Trường và gia đình nhận nuôi hoặc ký túc xá | Có khi học cùng học sinh sở tại một số môn |
| Đoàn đi từ Việt Nam có trưởng đoàn | Theo quy định của đơn vị tổ chức | Trưởng đoàn đi cùng suốt chuyến | Tuỳ chương trình nơi đến |
| Đi cùng cha mẹ | Mọi tuổi | Cha mẹ | Lớp ban ngày hoặc học kèm riêng |
| Khoá theo kỳ ở trung tâm đại học | Thường từ 18 hoặc đã tốt nghiệp trung học; có nơi nhận nhỏ hơn kèm điều kiện | Thường không ai, người học tự lo | Lớp nhóm nhỏ theo trình độ |
Dòng cuối là chỗ hay xảy ra hiểu lầm. Một em mười sáu tuổi có thể đủ trình độ tiếng để vào lớp của trung tâm đại học, nhưng trung tâm không có người trông học viên ngoài giờ. Nếu muốn đi đường này, gia đình phải tự sắp xếp người giám hộ ở nơi đến, và hỏi trung tâm có chấp nhận người chưa đủ tuổi không trước khi đóng tiền.
Con đã sẵn sàng chưa: nhìn vào việc, không nhìn vào tuổi
Con tự lo được sinh hoạt cơ bản. Tự dậy đúng giờ, tự giặt đồ nhỏ, tự giữ đồ đạc, biết khi nào mình đói, mệt, ốm. Ở nhà mà mọi việc vẫn có người làm thay thì xa nhà sẽ vất vả, bất kể tuổi.
Con chịu được cảm giác không hiểu. Những ngày đầu ở môi trường tiếng Trung, con sẽ không hiểu phần lớn điều nghe được. Trẻ dễ hoảng hoặc thu mình khi không hiểu cần nhiều hỗ trợ hơn; trẻ tò mò, dám hỏi lại thường thích nghi nhanh.
Con biết nói khi có chuyện. Kể được cho người lớn khi bị ốm, bị bắt nạt, mất đồ. Trẻ hay giấu chuyện để khỏi làm phiền nên được dặn kỹ và có người lớn chủ động hỏi han.
Con muốn đi. Chuyến đi do cha mẹ muốn mà con không muốn hiếm khi đạt mục tiêu học tiếng. Nói chuyện với con về lý do, cho con xem chương trình, để con có phần trong quyết định.
Con đã từng xa nhà vài ngày. Một chuyến dã ngoại, trại hè trong nước, vài ngày ở nhà họ hàng là phép thử nhỏ trước khi xa nhà hai ba tuần ở nước khác.
Những điều riêng khi con học tiếng Trung, không có ở chuyến học tiếng Anh
Chuyến học tiếng Anh thường diễn ra ở nơi tiếng Anh có mặt khắp nơi, kể cả với người không phải bản ngữ. Ở chuyến học tiếng Trung, khi ra khỏi trại hay trường, con có thể gặp nhiều người không nói được tiếng Anh, chữ trên đường là chữ Hán. Với trẻ ở trình độ thấp, điều này vừa là cơ hội vừa là thử thách: con buộc phải dùng tiếng Trung, nhưng cũng dễ thấy lạc lõng nếu không có người lớn bên cạnh. Chương trình tốt sẽ cho trẻ ra ngoài theo nhóm có người dẫn, giao nhiệm vụ vừa sức như hỏi giá một món đồ.
Thứ hai là chuyện liên lạc. Đài Loan, Trung Quốc đại lục và Singapore đều nhanh hơn Việt Nam một giờ, nên lệch giờ không đáng kể. Nhưng ở Trung Quốc đại lục, một số ứng dụng nhắn tin và mạng xã hội quen dùng ở Việt Nam có thể không truy cập được. Gia đình nên hỏi trước chương trình dùng kênh liên lạc nào, cài sẵn ứng dụng dùng được ở đó, và thống nhất giờ gọi về.
Thứ ba là ăn uống và khí hậu. Mùa hè ở Đài Loan, miền nam Trung Quốc và Singapore nóng ẩm như Việt Nam, nhưng các thành phố phía bắc Trung Quốc có thể khô và chênh nhiệt độ ngày đêm. Món ăn ở trại có thể cay hơn, dầu hơn hoặc ngọt hơn khẩu vị của con. Trẻ dị ứng thực phẩm cần một tấm thẻ ghi bằng tiếng Trung tên chất gây dị ứng, do người biết tiếng viết giúp, để đưa cho bếp và người trông.
Câu hỏi nên đặt cho bên tổ chức
Mỗi câu nên có câu trả lời cụ thể bằng văn bản. Câu trả lời "yên tâm, bên em lo hết" chưa phải câu trả lời.
- Ai là người chịu trách nhiệm về con từ lúc rời sân bay Việt Nam tới lúc trở về; họ có tên, có số liên lạc, có nói được tiếng Việt hoặc tiếng Anh không.
- Tỉ lệ người lớn trên số trẻ ở lớp, khi đi chơi, và vào ban đêm.
- Con ở phòng mấy người, cùng giới, cùng nhóm tuổi không; người lớn trực ở đâu.
- Lớp tiếng Trung chia theo tuổi hay theo trình độ; con chưa biết gì có lớp riêng không.
- Giờ học có giáo viên mỗi ngày là bao nhiêu, ai dạy, đã dạy trẻ người nước ngoài chưa.
- Khi con ốm: ai đưa đi khám, bảo hiểm nào chi trả, gia đình được báo trong bao lâu.
- Khi con nhớ nhà, xung đột với bạn, hoặc vi phạm nội quy: quy trình xử lý thế nào, khi nào gia đình được gọi.
- Con có được giữ điện thoại không, giờ nào được dùng.
- Cuối khoá gia đình nhận được gì: nhận xét bằng văn bản về tiếng Trung, ảnh, video, hay chỉ giấy chứng nhận.
Hỏi những câu này không phải là nghi ngờ bên tổ chức. Chương trình làm việc với trẻ em đàng hoàng đã có sẵn câu trả lời, thường còn chủ động gửi trước khi phụ huynh hỏi.
Đi cùng cha mẹ: lựa chọn bị bỏ quên
Nhiều gia đình nghĩ du học tiếng thì con phải đi một mình hoặc theo đoàn. Thực tế, với trẻ tiểu học hoặc trẻ chưa sẵn sàng xa nhà, cách đi cùng cha mẹ có nhiều ưu điểm. Con học lớp buổi sáng ở một trung tâm nhận trẻ em hoặc học kèm riêng, buổi chiều cùng cha mẹ đi chợ, đi thư viện, đi công viên, nơi nào con cũng phải dùng tiếng Trung để hỏi, để mua, để làm quen. Cha mẹ biết tiếng Trung thì càng tốt, nhưng không biết cũng được, vì chính lúc đó con thành người phiên dịch nhỏ của gia đình.
Cái khó của cách này là thời gian và công sức của cha mẹ, và nguy cơ con dựa vào cha mẹ mà ít nói. Cách giảm: đặt quy ước những tình huống con phải tự nói, chọn chỗ ở trong khu dân cư thay vì khu du lịch, và tìm cho con một hoạt động có bạn sở tại như lớp thể thao, lớp vẽ, câu lạc bộ thiếu nhi.
Với gia đình có cha mẹ làm việc từ xa được, một vài tuần như vậy trong kỳ nghỉ hè có thể cho trẻ nhỏ nhiều giờ tiếng Trung thật hơn một trại hè, và gia đình hiểu nơi đó hơn trước khi cho con đi xa một mình ở những năm sau.
Đặt mục tiêu vừa tuổi cho chuyến đi
Mục tiêu của một chuyến học tiếng Trung với trẻ dưới mười hai tuổi nên là thích thú và quen: quen âm, quen một số chữ, dám nói vài câu, có một kỷ niệm tốt gắn với ngôn ngữ đó. Trẻ trở về và vẫn muốn học tiếp là chuyến đi thành công, dù con chưa nói được nhiều.
Với học sinh cấp hai, có thể đặt mục tiêu cụ thể hơn theo việc làm được: tự giới thiệu, hỏi đường, gọi món, kể lại một ngày của mình bằng vài câu. Với học sinh cấp ba đã có nền, mục tiêu có thể là nghe hiểu bài giảng đơn giản, trình bày một chủ đề ngắn, hoặc một cấp YCT, HSK hay TOCFL cụ thể khi về.
Mục tiêu nên được nói ra với con trước chuyến đi và nhắc lại khi con về, không phải để chấm điểm mà để cả nhà cùng nhìn thấy con đã đi được bao xa. Tránh so con với bạn cùng đoàn: trẻ cùng tuổi khác nhau rất nhiều về tính cách, nền tảng và cách thích nghi, và việc so sánh thường chỉ làm trẻ chùn lại.
Một ngày ở trại hè tiếng Trung làm tốt trông thế nào
Lịch dưới là ví dụ để phụ huynh có cái so sánh khi đọc chương trình thật, không phải lịch của một trại cụ thể. Điểm đáng chú ý là tiếng Trung xuất hiện ở mọi khung giờ, không chỉ trong lớp.
- Sáng sớm: dậy, ăn sáng cùng nhóm; huấn luyện viên dùng tiếng Trung đơn giản cho các câu sinh hoạt như đi đâu, mấy giờ, ăn gì.
- Buổi sáng: hai đến ba tiết học theo trình độ, có giải lao; trẻ nhỏ học qua trò chơi, bài hát, đóng vai; trẻ lớn học mẫu câu và luyện nói theo cặp.
- Trưa: ăn và nghỉ; với trẻ nhỏ, giờ nghỉ trưa là thật, không bị cắt cho hoạt động thêm.
- Buổi chiều: một hoạt động gắn với bài sáng, ví dụ sáng học tên món ăn thì chiều đi chợ theo nhóm có người dẫn, mỗi em hỏi giá một món; hoặc lớp thủ công, thể thao có hướng dẫn bằng tiếng Trung.
- Chiều muộn: thời gian tự do có người trông, gọi về nhà theo giờ đã hẹn.
- Tối: sinh hoạt nhóm ngắn, kể lại một điều đã làm trong ngày bằng tiếng Trung, rồi đi ngủ đúng giờ.
Khi đọc lịch của một trại thật, hãy tìm hai thứ: buổi chiều có nối với bài buổi sáng không, và trẻ có được nghỉ đủ không. Trại nhồi kín lịch tham quan từ sáng tới tối nhìn hấp dẫn trên giấy, nhưng trẻ mệt thì không học được, còn tham quan không có nhiệm vụ ngôn ngữ thì chỉ là đi du lịch.
Câu hỏi thường gặp
Con mười hai tuổi chưa biết tiếng Trung có nên đi trại hè tiếng Trung không?
Có thể đi nếu trại có lớp cho người mới và con muốn đi. Với tuổi này, mục tiêu hợp lý là làm quen và thích thú. Học trước vài tuần bính âm, thanh điệu và những câu chào hỏi cơ bản ở nhà giúp con đỡ bỡ ngỡ ngày đầu.
Có nên cho con ở nhà dân khi học tiếng Trung không?
Ở nhà dân cho nhiều giờ nghe nói thật, nhưng với trẻ dưới 18 tuổi, gia đình nhận nuôi phải do trường hoặc đơn vị tổ chức tuyển chọn, kiểm tra và giám sát. Hỏi rõ ai chọn gia đình, đã kiểm tra những gì, và con liên hệ ai khi có vấn đề.
Nên cho con đi theo đoàn từ Việt Nam hay nhập trại quốc tế ở nơi đến?
Đi theo đoàn có trưởng đoàn nói tiếng Việt, đỡ lo khâu đi lại và giấy tờ, nhưng con dễ nói tiếng Việt với bạn cùng đoàn. Trại quốc tế buộc dùng tiếng Trung nhiều hơn nhưng đòi con tự lập hơn. Trẻ nhỏ hoặc lần đầu xa nhà thường hợp đi theo đoàn.
Con dị ứng thực phẩm thì chuẩn bị gì?
Báo bằng văn bản cho bên tổ chức trước chuyến đi, mang theo thuốc theo chỉ định của bác sĩ kèm giấy tờ cần thiết, và chuẩn bị một thẻ ghi bằng tiếng Trung tên chất gây dị ứng cùng mức độ nguy hiểm. Hỏi bếp của trại có xử lý được không trước khi đặt cọc.
Ở Trung Quốc đại lục con liên lạc với gia đình bằng gì?
Một số ứng dụng nhắn tin quen dùng ở Việt Nam có thể không truy cập được ở đại lục. Hỏi trước chương trình dùng kênh nào, cài sẵn ứng dụng dùng được ở đó cho cả con và cha mẹ, thử gọi trước khi đi, và thống nhất giờ gọi để con không phải cầm điện thoại cả ngày.
Con về có thể bị quên hết sau vài tháng không?
Trẻ quên nhanh những gì không còn dùng. Nếu muốn giữ, cần một kế hoạch đều đặn ngay sau khi về: một lớp hoặc buổi nói chuyện mỗi tuần, phim hoạt hình hay truyện tiếng Trung, và một mục tiêu nhỏ như một cấp YCT vài tháng sau.