Trước một khoá học tiếng Trung ở nước ngoài, tám đến mười hai tuần học ở nhà nên dồn vào năm việc: đọc đúng bính âm (hoặc chú âm nếu sang Đài Loan và lớp dùng hệ này), nghe và nói đúng bốn thanh cùng thanh nhẹ, nhận mặt khoảng vài trăm chữ thường gặp nhất qua bộ thủ, thuộc nhóm câu sinh tồn (chào, hỏi đường, mua đồ, gọi món, báo ốm), và làm quen tai với tốc độ nói thật. Mục tiêu không phải là học trước nội dung khoá, mà là để những ngày ở nước ngoài dành cho việc dùng tiếng chứ không phải học bảng chữ.
Người đến lớp với nền tảng này thường được xếp cao hơn một bậc, theo kịp lớp ngay tuần đầu, và quan trọng hơn là dám ra ngoài nói. Phần dưới chia kế hoạch theo tuần, giải thích vì sao từng việc đáng làm trước, những lỗi phát âm người Việt hay mắc, cách học chữ không phải chép đi chép lại, và cách điều chỉnh cho trẻ nhỏ. Bài không thay cho lớp học bài bản; nó giúp tận dụng chuyến đi.
Kế hoạch theo tuần, cho người bắt đầu từ số không
Kế hoạch giả định khoảng 30–45 phút mỗi ngày, năm sáu ngày mỗi tuần. Người đã có nền bỏ qua phần đã vững; trẻ nhỏ chia nhỏ thời lượng.
| Tuần | Trọng tâm | Đầu ra nên có |
|---|---|---|
| 1–2 | Bính âm: thanh mẫu, vận mẫu; bốn thanh và thanh nhẹ | Đọc đúng một âm tiết bất kỳ khi nhìn bính âm, nghe phân biệt được bốn thanh |
| 3–4 | Biến điệu cơ bản; câu chào hỏi, giới thiệu, số đếm, giờ, ngày | Tự giới thiệu một phút; nói số điện thoại, ngày sinh, giờ bằng tiếng Trung |
| 5–6 | Bộ thủ thường gặp; khoảng một trăm chữ đầu tiên theo chủ đề | Nhận mặt chữ trong từ quen; đoán nhóm nghĩa qua bộ thủ |
| 7–8 | Câu sinh tồn: đường đi, mua bán, ăn uống, sức khoẻ | Đóng vai được năm tình huống, có người nghe sửa |
| 9–10 | Mở rộng chữ theo chủ đề trường lớp, ký túc xá; nghe đoạn hội thoại ngắn | Nghe hiểu ý chính đoạn hội thoại chậm |
| 11–12 | Ôn, tập nghe tốc độ thật; làm thử đề xếp lớp nếu trường gửi | Không bối rối khi nghe người bản ngữ nói nhanh vài câu |
Bảng không phải lịch cứng. Nếu đến tuần thứ năm mà thanh điệu vẫn chưa chắc, ở lại phần đó thêm một hai tuần: thanh điệu sai đã thành thói quen thì sửa sau rất tốn công, còn chữ thì học thêm lúc nào cũng được.
Vì sao phát âm và thanh điệu phải đi trước
Ở lớp học nước ngoài, giáo viên sẽ sửa phát âm, nhưng với lớp nhiều người, mỗi người chỉ được sửa vài lần mỗi buổi. Ngoài phố thì không ai sửa: người nghe hoặc hiểu, hoặc không hiểu và chuyển sang tiếng Anh. Người đã có phát âm khá chắc từ nhà sẽ được người bản ngữ đáp lại bằng tiếng Trung, tức là có thêm giờ luyện thật; người phát âm khó nghe sẽ ít được cơ hội đó.
Tiếng Trung phổ thông có bốn thanh cộng thanh nhẹ. Người Việt quen với ngôn ngữ có thanh nên không thấy lạ ý tưởng "thanh mang nghĩa", nhưng hệ thanh hai bên khác nhau, và chính sự quen thuộc khiến người học hay gắn thanh tiếng Trung vào thanh Việt gần giống rồi đọc theo thói quen. Ví dụ thanh ba hay bị đọc như dấu hỏi, thanh bốn hay bị đọc như dấu nặng hoặc dấu sắc, thanh hai và thanh ba dễ lẫn khi nghe. Thêm vào đó là quy tắc biến điệu: hai thanh ba đi liền thì thanh đầu đọc gần như thanh hai, chữ "một" và chữ "không" đổi thanh theo chữ đi sau.
Cách luyện hiệu quả là nghe nhiều mẫu ngắn, nhại lại thành tiếng, ghi âm giọng mình rồi so với mẫu. Luyện theo cặp từ hai âm tiết, vì đó là đơn vị nói thật, hơn là luyện từng âm rời. Có một người biết tiếng nghe và sửa vài buổi đầu đáng giá hơn nhiều tuần tự học một mình.
Những âm người Việt hay đọc sai trong bính âm
Nhóm zh, ch, sh, r. Đây là âm uốn lưỡi, đầu lưỡi cong lên phía vòm miệng. Người Việt hay đọc zh như "tr", sh như "s" tiếng Việt, r như "r" hoặc "d". Gần đúng nhưng chưa đủ; cần luyện riêng.
Nhóm j, q, x. Lưỡi đặt phẳng, mặt lưỡi chạm vòm cứng. Chữ q không đọc như "qu" tiếng Việt, chữ x không đọc như "x" tiếng Việt. Đây là chỗ thói quen đọc chữ Việt gây sai nhiều nhất.
Nhóm z, c, s. Chữ c trong bính âm là âm bật hơi gần như "ts", không phải "c" hay "k" tiếng Việt; chữ z là "ts" không bật hơi.
Âm bật hơi và không bật hơi. Cặp b và p, d và t, g và k trong tiếng Trung phân biệt bằng luồng hơi, không bằng thanh hay hữu thanh như người Việt cảm nhận. Đặt tờ giấy trước miệng khi luyện: âm bật hơi làm giấy rung.
Vận mẫu ü và các vần có e. Âm ü tròn môi như u nhưng lưỡi ở vị trí của i; chữ e trong bính âm thường không đọc như "e" tiếng Việt mà gần với "ơ" kèm lưỡi lùi về sau.
Học chữ: dựa vào bộ thủ, học theo từ, ôn theo nhịp
Học chữ Hán bằng cách chép một chữ hai chục lần là cách tốn thời gian nhất mà nhiều người vẫn làm. Cách hiệu quả hơn có ba phần. Thứ nhất, học bộ thủ thường gặp trước, vì chúng lặp lại trong rất nhiều chữ và cho gợi ý về nghĩa: bộ thuỷ liên quan tới nước, bộ mộc tới cây gỗ, bộ ngôn tới lời nói, bộ thủ (tay) tới động tác. Khi đã biết vài chục bộ, chữ mới không còn là hình vẽ lạ mà là tổ hợp của những mảnh quen.
Thứ hai, học chữ trong từ và trong câu. Chữ "học" đứng một mình khó nhớ, nhưng "học sinh", "học hiệu", "học tiếng Trung" gắn với âm Hán Việt và ngữ cảnh giúp nhớ lâu hơn. Người Việt nên tận dụng âm Hán Việt: khi biết một chữ đọc Hán Việt là gì, nhiều từ mới đoán được nghĩa ngay.
Thứ ba, ôn theo nhịp giãn dần: hôm nay, ngày mai, ba ngày sau, một tuần sau. Các ứng dụng thẻ ghi nhớ có chức năng lặp lại ngắt quãng làm việc này tự động. Viết tay vẫn có ích để nhớ cấu tạo chữ và thứ tự nét, nhưng không cần viết nhiều; đọc nhận mặt quan trọng hơn trong giai đoạn trước chuyến đi.
Một mẹo nhỏ cho những tuần cuối: gom chữ theo nơi sắp sống. Chữ trên cửa nhà vệ sinh, lối ra, cấm vào, thang máy, các món ăn phổ biến, tên các loại nước uống. Đó là những chữ người học sẽ gặp ngay ngày đầu, nhận ra được chúng cho cảm giác tự chủ rất lớn.
Nhóm câu sinh tồn nên thuộc trước ngày đi
Danh sách dưới là nhóm tình huống, không phải câu cụ thể; học câu cho từng tình huống với giáo viên hoặc tài liệu, và luyện nói thành tiếng cho tới khi bật ra không cần nghĩ.
- Chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi, nhờ người ta nói chậm lại hoặc nói lại.
- Giới thiệu tên, tuổi, quê, đang học ở đâu, học tiếng Trung bao lâu.
- Hỏi đường, hỏi nhà vệ sinh, hỏi trạm xe, nói tên trường hoặc ký túc xá của mình.
- Mua đồ: hỏi giá, hỏi có món này không, nói số lượng, trả tiền.
- Gọi món: nói không ăn được cay, không ăn được một thứ gì, xin thêm nước.
- Sức khoẻ: nói mình bị đau ở đâu, sốt, dị ứng; xin gọi người giám hộ hoặc giáo viên.
- Lớp học: hỏi bài tập, xin phép nghỉ, nói mình chưa hiểu.
Với trẻ nhỏ, nhóm sức khoẻ và nhóm "nói mình chưa hiểu" là quan trọng nhất. Một em biết nói "em không hiểu, cô nói lại được không" bằng tiếng Trung sẽ tự tin hơn hẳn ở tuần đầu.
Điều chỉnh cho trẻ nhỏ và cho người đã có nền
Trẻ 8–11 tuổi. Thay giờ học dài bằng các buổi ngắn mười lăm, hai mươi phút: bài hát, phim hoạt hình, trò chơi đoán chữ, đóng vai mua bán. Không đặt mục tiêu viết chữ; nhận mặt vài chục chữ và nói đúng thanh vài chục từ là đủ cho chuyến hè đầu.
Học sinh 12–17 tuổi. Theo được kế hoạch tuần như bảng trên, nhưng cần người kèm ít nhất ở hai tuần đầu phát âm. Cho con tự chọn chủ đề chữ theo sở thích, như thể thao, âm nhạc, đồ ăn, để có lý do tự học thêm.
Người đã học một hai năm. Bỏ phần cơ bản, dồn vào nghe tốc độ thật và nói liền mạch. Xem lại phát âm từng âm, vì lỗi cũ thường đã thành thói quen. Nếu sang nơi dùng hệ chữ khác, dành vài tuần làm quen hệ đó ở mức đọc.
Người đi làm, ít thời gian. Ưu tiên phát âm và câu sinh tồn, cộng nhóm từ vựng của nghề mình. Mười lăm phút nghe mỗi ngày trên đường đi làm có ích hơn một buổi dài cuối tuần.
Luyện tai: nghe gì, nghe thế nào trong mấy tuần trước khi đi
Cú sốc lớn nhất của người mới sang thường không phải là không biết từ, mà là nghe người bản ngữ nói nhanh và không tách được từ nào ra khỏi chuỗi âm. Tai cần được tập trước với tốc độ thật. Cách làm là chọn nội dung hơi trên sức một chút, đủ để hiểu được phần nào nhờ hình ảnh và ngữ cảnh: phim hoạt hình cho trẻ, chương trình cho người học có phụ đề, các đoạn hội thoại đời thường ngắn. Nghe lặp lại cùng một đoạn nhiều lần trong vài ngày có ích hơn nghe nhiều đoạn mỗi thứ một lần.
Một kỹ thuật hữu ích là nói đuổi theo: nghe một câu, dừng lại, nhại lại đúng nhịp và thanh, rồi nghe tiếp. Lúc đầu làm với tốc độ chậm, sau đó nâng dần. Kỹ thuật này luyện cùng lúc tai, miệng và nhịp câu, những thứ lớp học thường không đủ thời gian luyện cho từng người.
Nên chọn tài liệu nghe khớp với nơi sắp đến. Người sang Đài Loan nghe thêm nội dung của Đài Loan để quen giọng và từ vựng ở đó; người sang đại lục nghe giọng phổ thông chuẩn; người sang Singapore nghe thêm chương trình tiếng Hoa của Singapore để không bất ngờ với từ địa phương. Khác biệt không lớn, nhưng tai đã quen thì những ngày đầu bớt căng thẳng hơn hẳn.
Với trẻ nhỏ, đừng biến việc nghe thành bài tập có kiểm tra. Để phim hoạt hình hay bài hát tiếng Trung chạy trong lúc con chơi, cùng con hát theo một bài, hỏi con nhân vật vừa nói gì mà không bắt trả lời đúng. Lượng nghe tích luỹ đều đặn, không áp lực, mới là thứ chuẩn bị tai cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nên tự học trước hay để sang đó học từ đầu?
Học trước ở nhà gần như luôn có lợi, miễn là học đúng phát âm. Phần khó và tốn thời gian nhất ở giai đoạn đầu là làm quen âm và chữ, việc này làm ở nhà rẻ hơn nhiều so với dùng những ngày quý ở nước ngoài.
Tự học phát âm qua ứng dụng có đủ không?
Ứng dụng giúp nghe mẫu và luyện đều, có cái chấm thanh điệu tự động. Nhưng nhận xét của một người biết tiếng vẫn khó thay, vì máy thường không chỉ ra được vì sao mình sai. Vài buổi có người sửa ở giai đoạn đầu đáng giá hơn nhiều tuần tự luyện.
Sang Đài Loan thì nên học bính âm hay chú âm trước?
Hỏi trung tâm hoặc trại xem lớp dùng hệ nào. Phần lớn lớp cho người nước ngoài chấp nhận bính âm. Nếu con nhỏ và sẽ học cùng trẻ sở tại, làm quen chú âm sẽ có ích; người lớn thường giữ bính âm vì tiện tra cứu và gõ máy.
Cần học bao nhiêu chữ trước khi đi?
Không có con số bắt buộc. Với người bắt đầu từ số không, một trăm tới vài trăm chữ thường gặp nhất, học trong từ, đủ để đọc được các chữ hay thấy ở trường, ở quán ăn, ở bảng chỉ dẫn và theo kịp lớp sơ cấp tuần đầu.
Trẻ không chịu học trước thì có nên ép không?
Ép thường làm trẻ ghét đúng ngôn ngữ cha mẹ muốn con thích. Tốt hơn là tìm cửa vào con thích như phim hoạt hình, bài hát, món ăn, trò chơi, và giữ thời lượng ngắn. Một ít mỗi ngày, vui, có tác dụng hơn một buổi dài bị bắt buộc.
Có nên làm thử đề HSK hay TOCFL trước khi đi?
Không cần với người mới bắt đầu. Với người đã có nền, làm một đề mẫu cấp thấp giúp biết mình đang ở đâu và có thêm thông tin cho bài kiểm tra xếp lớp. Điều quan trọng hơn là làm bài xếp lớp của trường một cách trung thực, không học tủ.